نهێنییه‌کانی ئیسلام

نهێنییه‌کانی ئیسلام

نوسینی: حه‌سه‌نی عه‌باسی
وه‌رگێڕانی له‌فه‌ڕه‌نسییه‌وه‌: کۆژین شاسوار

ناوی کتێب : نهێنییه‌کانی ئیسلام
نوسینی : حه‌سه‌نی عه‌باسی
وه‌رگێڕانی : کۆژین شاسوار
بابه‌ت : لێکۆڵینه‌وه‌
ده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌ی ڕۆشنگه‌ریی…پاریس ـ فه‌ڕه‌نسا ـ 2012

AZAD-KTEB (1) بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە بە پی دی ئێف کلیکی ئەم لینکە بکە

ڕونكردنه‌وه‌یه‌كی پێویست:

به‌هیوام به‌وه‌رگێڕانی ئه‌م كتێبه‌، (نهێنیه‌كانی ئیسلام)ی حه‌سه‌ن عه‌باسی، توانیبێتم ده‌روازه‌ی گفتوگۆیه‌كی بێپه‌رده‌م كردبێته‌وه‌،گه‌ربه‌رگریكه‌رانی بیری ئیسلامی سیاسیی و ئوسوڵییه‌كانیش وه‌ڵامێكیان هه‌بێ، ئه‌وا سنگ فراوانه‌و ده‌رگا واڵایه‌ بۆ هه‌ر وه‌ڵام و ڕونكردنه‌وه‌یه‌ك.
بایه‌خی ئه‌م كتێبه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ پشتی به‌سه‌رچاوه‌ ئیسلامییه‌كان و گشت ئه‌و به‌ڵگه‌و سه‌رچاوانه‌ى كه‌ بریتین له‌ قورئان و به‌رهه‌م ونوسراوه‌ جیاوازه‌كانی بیرمه‌ندو زانایانی موسوڵمان به‌ستوه‌.

تێبینی /
بۆ دڵنیایی و زانیاری زیاتر بۆ خوێنەری کورد من پەنام بردۆتە بەر کتێبی ( قورئانی پیرۆز، مامۆستا هەژار موکریانی) ، لەپەراوێزدا ئەو( سورەت و ئایەتانە)ی کە نوسەری کتێبەکە ئاماژەی بۆکردوون، بەدوای ئایه‌تەکانداگەڕاوم و لە دەقەکوردیەکەدا نوسیومنەتەوە، چونکە بەداخەوە نوسەری کتێبەکە هەر ئاماژەی بە ژمارەی ( سورەت و ئایەتەکان) داوە.

وه‌رگێڕ؛ كۆژین شاسوار ( ئایاری 2006 )

نوسه‌ر له‌چه‌ند دێڕێكدا:

داود حه‌سه‌ن عه‌باسی، نوسه‌رو ڕوناكبیرێكی ئێرانیه‌و له‌ئه‌نجامی جه‌وروسته‌مى رژێمى توندڕه‌وى ئیسلامیی ئاخونده‌ كۆنه‌په‌رسته‌كانی ئێرانه‌وه‌، په‌نای بردۆته‌ به‌ر فه‌ڕه‌نسا…
نوسه‌ر له‌ خانه‌واده‌یه‌كی خوێنده‌وارو تێكۆشه‌ری سیاسیى په‌روه‌رده‌ بووه‌، له‌ته‌مه‌نی چوارده‌ ساڵییه‌وه‌ هه‌ڵواده‌ی (وشه‌) بووه‌و ده‌ستیداوه‌ته‌ نوسینی سیاسیی و ساتیریى، گوتارو نوسینه‌كانی له‌ رۆژنامه‌ جیاوازه‌كانی ئێراندا بلاَوكردۆته‌وه‌. له‌ته‌مه‌نی شازده‌ ساڵیشدا به‌شداری له‌هه‌ندێك (كورته‌ فیلم)دا كردووه‌.
ئه‌وین و شه‌یدابوونی بێڕاده‌ی بۆ وێنه‌و نیگارو فۆتۆگرافیی و گه‌شتوگوزار و به‌ته‌نگه‌وه‌هاتنی مێژوویی، ده‌یگه‌یه‌نێته‌ نێو ده‌ریای ئه‌ده‌ب و نوسین و سیاسه‌ت.
له‌ساڵی (1979)دا و له‌ته‌مه‌نی بیستویه‌ك ساڵیدا، له‌گه‌ڵ هاوبیرانیدا بزوتنه‌وه‌یه‌كی سیاسیی پێكدێنن و ڕۆژنامه‌ی (ئیرشاد)ده‌رده‌كه‌ن. له‌ڕێگه‌ی ڕۆژنامه‌كه‌یانه‌وه‌ داكۆكیده‌كه‌نه‌سه‌ر ئازادیی و یه‌كسانیی و برایه‌تیی و مافپه‌روه‌ریی و عیلمانیه‌ت. هه‌ربه‌وهۆیه‌شه‌وه‌، ده‌كه‌ونه‌به‌ر گوشاروهه‌ڕه‌شه‌ی پیاوانی جمهوری ئیسلامیی و له‌ئه‌نجامدا، ساڵى (1981) رۆژنامه‌كه‌یان قه‌ده‌غه‌ده‌كرێ.
له‌وته‌مه‌نه‌دا، چه‌ندین كتێبی بڵاوكردۆته‌وه‌و نزیكه‌ی حه‌وتسه‌دوتاری مێژوویی و سیاسیی بلاَوكردۆته‌وه‌. هه‌روه‌ها نزیكه‌ی هه‌زاروپێنجسه‌د كاژمێر به‌رنامه‌ی رادیۆیی ئاماده‌ كردوه‌ و گه‌یاندونیه‌ته‌ گوێی گوێگران. جگه ‌له‌م كتێبه‌ی، له‌ماوه‌یه‌كی نزیكدا، كتێبێكی دیكه‌ش به‌فه‌ڕه‌نسی بڵاو ده‌كاته‌وه‌، كه‌ كۆكراوه‌ی حه‌وت گفتوگۆیه‌تی له‌گه‌ڵ رادیۆی ئه‌نته‌رناسیۆنالی فه‌ڕه‌نسیدا.
حه‌سه‌ن عه‌باسی هه‌میشه‌ تێكۆشاوه‌، كه‌ له‌ڕێگه‌ی (عیرفان)و بیری (ئه‌قڵانی)و(زانستی)یه‌وه‌ دژ به‌خورافات و بیره‌ ژه‌نگگرتوه‌كانی كۆنه‌په‌رستان بوه‌ستێته‌وه‌.

گوته‌یه‌كی پێویست:

هه‌ر (خودا) زاناو دروستكه‌رو باڵاده‌ست و خاوه‌ن بیرو هۆش و هزره‌، هه‌ر خۆیشی چاره‌نوسسازه ‌و سه‌رنویشتی هه‌ركه‌سێكیشی دیاریكردوه‌و ئاینده‌شی نه‌خشاندووه‌، هه‌ر بۆخۆیشی (خاوه‌ن)ی (ئه‌رزو ئاسمان و سه‌راپای گه‌ردوون)ـه‌، هه‌رچی نهێنییه‌كیشه‌، هه‌ر له‌ (په‌ڕاو)ی (هه‌میشه‌یی)و (پیرۆزی) ئه‌ودا نه‌خشێندراوه‌و كه‌سیش بۆی (نییه‌) نه‌ (ده‌رك) به‌و نهێنییانه‌ بكات و نه‌ (گومان) له‌ڕاستی و دروستی (به‌ڵگه‌) بێچه‌ندو چوونه‌كانی بكات.
خودا به‌ كون فه‌یه‌كون(كن فیكون)ێك بڕیاری (بوون و نه‌بوون)ی هه‌رشتێك ده‌دات و گۆڕانیشی بۆ (نییه‌)…!
هه‌ركه‌سێكیش گه‌ره‌كیبێت له‌سنووری ئه‌و (بازنه‌)ی بیركردنه‌وه‌یه‌ ده‌رچێت، ئه‌وا بێگومان (له‌ڕێگه‌ لایداوه‌و شه‌یتان) زه‌فه‌ری پێبردووه‌و به‌ بۆچوونی مه‌لاو زانا ئیسلامییه‌ ره‌سمییه‌كانیش،(حه‌تمه‌ن) تووشی (زه‌نده‌قه‌) بووه‌و له‌م دونیایه‌دا سزای (به‌رده‌باران و سه‌رپه‌ڕاندنه‌)و له‌و دونیاش هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌خرێته‌به‌ر ئاگری بێئامانی دۆزه‌خه‌وه‌.
هه‌موو ده‌ستوورو رێنمایی و رێبازو فه‌رمانه‌كانی خوداش له‌چوارچێوه‌ی ئه‌و (قورئان)ه‌دا، كه‌ بۆ (محه‌مه‌د) پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، (نێردراون) و باسیانلێوه‌كراوه ‌و شیكراونه‌ته‌وه‌، هه‌ركه‌سێكیش كه‌ په‌یڕه‌وی (قورئان و په‌یامه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ر) نه‌كات، ئه‌وا (كافره‌و خوێن و سه‌رو ماڵی حه‌ڵاڵه‌)و دواساتی ژیانیشی ره‌وانه‌ی (جه‌هه‌نه‌م) ده‌كرێت!
گشت ئایینه‌كانی تریش (جووله‌كه‌یی‌، مه‌سیحیی، بودایی، هیندوویی، زه‌رده‌شتیی… یاخود ئایینه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی تر)، سزای سه‌خت و بێئامانیان بۆ تاوانباره‌ له‌ڕێلاده‌ره‌كان داناوه‌و هه‌یه‌، كه‌ به‌پێی تاوانه‌كه‌ی چ (له‌م دونیا) كه‌وتۆته‌ به‌ر سزادانی ده‌سه‌ڵاتداره‌ دینییه‌كان و چ (له‌ودنیا)ش به‌شی هه‌ر دۆزه‌خ و سزای هه‌میشه‌ییه‌.
مه‌سیحییه‌كان، له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا، هه‌ركه‌سێك به‌ئاسته‌م له‌ڕێگه‌ی (خوداو كه‌نیسه‌) لایبدایه‌، یاخود به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز بیریبكردایه‌ته‌وه‌، ئه‌وا ده‌موده‌ست تووشی سزای سه‌ختی (Inquisition- سووتاندن و له‌ناوبردن)ی كه‌نیسه‌و قه‌شه‌و پاپاكان ده‌بوه‌وه‌.
ئێستاش، هه‌ر (پاپاو فاتیكان و كه‌نیسه‌كان) به‌توندی ژیانی ئاسایی و سه‌ربه‌ستانه‌ی مرۆڤ ده‌خه‌نه‌ به‌رپرسیاره‌وه‌و به‌ته‌واوی دژ به‌شێوه‌ی سه‌ربه‌خۆی ژیانی دوولایه‌نه‌ی مرۆڤه‌كان و ره‌وش و ره‌وتی ژیانی خه‌ڵكی ده‌وه‌ستنه‌وه‌و به‌تاوانبارو له‌ڕێلاده‌ریان داده‌نێن.
گشت ئیمام و مه‌لاو شێخه‌ ئیسلامییه‌كانیش، هه‌ربه‌حاڵ بۆیانده‌ر‌كه‌وێ كه‌كه‌سێك باس له‌شتێكی تازه‌ده‌كات و بۆنی دژایه‌تی ئایینی لێده‌ركه‌وێت، ئه‌وا یه‌كسه‌ر (فه‌توا)ی جۆر به‌جۆر ده‌رده‌كه‌ن و فه‌رمانی كوشتن و له‌ناوبردنی ئه‌و(مرۆڤه‌) هه‌ڵگه‌ڕاوه‌و له‌ڕێلاده‌ره‌، ده‌رده‌كه‌ن!
هه‌موو ئایینه‌كان: چ ئیسلامی بێ یا مه‌سیحی یان جووله‌كه‌یی، یان بوودایی، یان هیندوویی، یان زه‌رده‌شتیی، یاخود هه‌ر مه‌زهه‌ب و ئاینێكی تربێ، فه‌رمان و سزای سه‌ختیان بۆ ئه‌وكه‌سانه‌ (داناوه‌) كه‌ له‌و ئایینه‌ هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، یاخود به‌ئاسته‌م، ره‌خنه‌ له‌بیرو بۆچوون و رێبازو شێوه‌ی ژیانی رێبه‌رو پێغه‌مبه‌رانی ئه‌و ئایینانه‌ ده‌گرن.
له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا، سه‌دان ساڵه‌، هه‌زاران بیره‌وه‌رو رووناكبیرو زاناو زانستپه‌روه‌ر، بێسڵه‌مینه‌وه‌و له‌گه‌ڵ هه‌موو مه‌ترسیی و ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌كانیشدا، له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی زانستیی و واقیعیی، ره‌د و بەرپەرچی به‌ندو باوو بیرو بۆچوونه‌ خه‌یاڵییه‌كانی ئه‌و مه‌زهه‌بانه‌یان داوه‌ته‌وه‌و تا دێتیش (هیچ و پووچیی) بیرو بۆچوونه‌(ئایینیه‌كان) له‌ڕوانگه‌ی زانستیی و گه‌شه‌كردنی بیری مرۆڤایه‌تیی و ڕاستییه‌كانه‌وه‌ به‌ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێ.
گه‌رچی باسكردن و لێكۆڵینه‌وه‌و لێكدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌ (ئایینی و مه‌زهه‌بیه‌كان) به‌تاوان و له‌ڕێلادان دانراوه‌و زۆر بابه‌تی (نهێنیی و تابوو)ی ئه‌و ئاینیانه‌ش، ده‌بنه‌ مایه‌ی ژیان له‌ده‌ستدان و ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كی زۆرو ده‌ردیسه‌رییه‌كی به‌رده‌وام. به‌ڵام له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا (ڕاستی) وه‌كو تیشكی زێڕینی (خۆر) وایه‌، نه‌هیچ هێزێك ده‌توانێ رێیلێبگرێ و نه‌كه‌سیش ده‌توانێ هه‌ڵاتنی دوابخات.
مەبەست لە وەرگێرانی ئەم کتێبە ( نهێنییەکانی ئیسلام)، تەنها ڕونکردنەوەی ( ڕاستیی و دروستی ) یەو هەوڵدانێکە بۆ دەرخستنی زۆر لەو( نهێنیانەی ئیسلام)، کەتاکو ئێستاش (باسلێوەکردن و لێتۆژینەوە) یان، ( یاساغ و قەدەغەیە) و بەتاوان و هەڵەو لەڕێلادانێکی مەزن دادەنرێت و دەسەڵاتدارەئیسلامییەکان دەکەونە دژایەتیکردنی.
شایانی باسە نوسەری ئەم کتێبە، گەرچی زۆر زیرەکانەو لەئەنجامی توێژینەوەو خۆماندوکردنێکی زۆرەوە، هەوڵیداوە زۆرئازایانە و بە بەڵگەی تەواوەوە ، زۆر لەنهێنییەکانیی ئیسلام قۆناغ بە قۆناغ، ڕەوتی گەشەکردنی ئیسلام و ڕۆڵی (پێغەمبەری ئیسلام) و دۆست و یاوەرانی دەربخات، لەگەڵئەوەشدا،نوسەری ئەم کتێبە پابەندی سنووری بیرکردنەوەی لیبڕاڵ و ڕیفۆرمیستیی ئیسلامییەو لە دواڕادەی بیر کردنەوەشیدا، هەر( عیلمانییەت)ێکی لیبڕاڵیی بە دیدەکات و لە دوائەنجامیشید،ا هەرپابەندی (مەزهەبێکی) پاک و ڕاست و ڕەوان ترە لە چاو “مەزهەبێکی ” توندڕەوانەو فەناتیزمدا.
بەڵام ئایین ومەزهەب ، گەر توندڕەو فەناتیزمی بێ، یاخود میانڕەوو ڕیفۆرمیستانە، ئەوا هەر مەزهەبە و دژبە ڕەوتی گەشەکردنی ژیان و دژبە ئازادیی بیرکردنەوەو شێوەی سەربەستانەی ژینی مرۆڤە و لە دوائاکامدا، ئایین و مەزهەبە جۆربەجۆرەکان، هه‌ر كۆت و به‌ندی سه‌ختن له‌ڕێگه‌ی ژیاندا.
ئاخۆ ده‌بێ چ جیاوازییه‌ك له‌نێوان (جۆرج بۆش)و (بنلادن)دا هه‌بێت؟
ئه‌ویان به‌ناوی (چاكه‌ خوازان)ه‌وه‌ دژبه‌(به‌دخواو خراپه‌ په‌رسته‌كان) له‌شكرێكی مۆدێڕن و چه‌كدار به‌دواشێوه‌ی پێشكه‌وتووی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نیی خستۆته‌رێ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی (دیموكراسیی) له‌و وڵاتانه‌دا كه‌(تیرۆرو دیكتاتۆریی ئیسلامیی) باڵاده‌سته‌. ئه‌میشیان به‌ناوی (ئاینی پاكی ئیسلام و جیهادو غه‌زا)ی خواناسانه‌وه‌، دژبه ‌خوێنڕێژه‌ كافرو ئیمپریالیسته‌كان ئاڵای (غه‌زاو تیرۆریزمی) بڵندكردۆته‌وه‌.
دژبه ‌هه‌ردوولا،ئه‌مڕۆله‌سه‌رانسه‌ری جیهاندا، ملیۆنان كه‌س، هه‌م دژبه ‌سیاسه‌تی شه‌ڕخوازیی و داگیركه‌رانه‌ی سه‌رمایه‌داره‌ ئیمپریالیسته‌كان به‌ سه‌رۆكایه‌تی بۆش و ئه‌مریكا وه‌ستاونه‌ته‌وه‌، هه‌م دژبه ‌تیرۆریسته‌ ئیسلامییه‌ كه‌ للەپووته‌كان ده‌وه‌ستنه‌وه‌..
رزگاریی و سه‌رفرازیی مرۆڤایه‌تیی پابه‌نده‌ به‌ڕزگاربوون و سه‌ربه‌ستیی و ئازادییه‌وه‌و ده‌بێ؛ هه‌م دژبه‌ سه‌رمایه‌داریی ئیمپریالیستیی و هه‌م دژبه‌ تیرۆریسته‌ ئیسلامییه‌كان بوه‌ستینه‌وه‌ له‌پێناوی سه‌رفرازیی و ئازادیی و مرۆڤایه‌تییدا.

وه‌رگێڕ: كۆژین شاسوار

نهێنییه‌كانی ئیسلام

پێشگوتار:

خوێنه‌ری ئازیز، سڵاوت لێبێ!
ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی كه‌ له‌به‌رچاوتانه ‌و ده‌یخوێننه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ ئه‌نجامی حه‌ڤده‌ ساڵی توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌ه‌ی چڕو پڕ. له‌ماوه‌ی ئه‌وساڵانه‌دا نزیكه‌ی په‌نجاهه‌زار لاپه‌ڕه‌ی كتێبی فارسی و عه‌ره‌بیم خوێندۆته‌وه‌، به‌ومه‌به‌سته‌ی كه‌بتوانم چاكتر له‌قورئان و ئیسلام بگه‌م، ئه‌وه‌ش كه‌ له‌منوسراوه‌دا به‌دیده‌كه‌ن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وانه،‌ كه‌ له‌مپێناوه‌دا گرتومنه‌ته‌به‌ر.
پێویسته‌ ئاماژه‌به‌وه‌شبكه‌م، گشت ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه‌ په‌نامبۆبردوون، بریتین له‌سه‌رچاوه‌ی ئیسلامیی (فارسی و عه‌ره‌بی)و هیچ به‌ڵگه‌نامه‌و هیچ گوته‌یه‌كی زاناو نوسه‌رێكی نائیسلامیم به‌كارنه‌هێناوه‌، زۆربه‌ی زۆری ئه‌وبه‌رهه‌م و سه‌رچاوانه‌ش له‌لایه‌ن زاناو نوسه‌ره‌ ئیسلامیی و فارسه‌كانه‌وه‌ نوسراون، وه‌كو:

– قورئان، به‌رهه‌می پێغه‌مبه‌ری ئیسلام.
– (نهج البلاغه‌)ی ئیمام عه‌لی.
– قورئان، به‌رهه‌می ئیلاهی قومشه‌هی.
– قورئان، به‌رهه‌می عه‌بدولموحه‌مه‌دی ئایاتی.
– ته‌فسیری نۆڤین، به‌رهه‌می ئوستاد موحه‌مه‌د ته‌قی شه‌ریعه‌تی.
– (تاریخ الكبیر)ی ته‌به‌ری.
– (الاتقان فی القران الكبیر).
– (الفهرست)ی ئیبن نه‌دیم.
– (توضیح الملالە)ی شاهرستانی.
– (صحاح)ی بوخاری.
– (تاریخ)ی ئیبن هاشم.
– ئیبن ئه‌سیر.
– (تفسیر معجم البیان).
– به‌رهه‌مه‌كانی سوهره‌وه‌ردی.
– به‌رهه‌مه‌كانی ئبن ولقوساتی هه‌مه‌دانی.
– ره‌سائیل و شه‌فای ئیبن عه‌لی سینا.
– ئوصول كافی به‌رهه‌می شێخ قوله‌ینی.
– (بحار الانوار)ی مه‌جلیسی.
– (پرتوی از قران)ی تاڵه‌قانی.
– فه‌لسه‌فه‌ی ئیسلامی.
– مێژووی ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی و … تاد.

به‌ڵـێ ، خوێنه‌ری ئازیز، من زۆر به‌چاكی ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌، له‌وانه‌یه‌ ببێته‌هۆی وروژاندنی ناڕه‌زاییه‌تیه‌كی مه‌زن و ببێته‌مایه‌ی باوه‌ڕله‌رزین و هه‌رایه‌كی گه‌وره‌ی فه‌ناتیزمانه‌.. .
به‌ڵام من ده‌مه‌وێ، ته‌نها داوایه‌كتان لێبكه‌م، تكاكه‌شم له‌تۆو ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌گوێیان له‌باسی ئه‌م كتێبه‌ ده‌بێ و به‌بێئه‌وه‌ی كه‌ خوێندبێتیانه‌وه‌ یاخود بینیبێتیان هه‌ر له‌خۆیانه‌وه‌و یه‌كسه‌ر حوكمی به‌سه‌ردانه‌ده‌ن: تكایه‌ له‌پێشاندا بیخوێننه‌وه‌و ئه‌وجا بیریلێبكه‌نه‌وه‌، پێشئه‌وه‌ی كه‌ به‌ناڕه‌وا حوكمی به‌سه‌ردابده‌ن، هه‌وڵبده‌ن هه‌ریه‌كه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ئه‌م كتێبه‌ زۆر به‌وردی بخوێننه‌وه‌، ئه‌وه‌ش بزانن كه‌ ئیمان و باوه‌ڕ زۆر زۆر پته‌وترو مه‌زنتر ده‌بێت، گه‌ر پشت به‌زانست و زانیاریی ببه‌ستێ، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌و گه‌ر وانه‌بوو، گه‌ر هه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی كوێرانه‌و به‌چه‌شنی ویراسی، بۆنموونه‌ له‌باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ گه‌یه‌نراو به‌بێلێكۆڵینه‌وه‌و ‌بێتوێژینه‌وه‌ بوو، ئه‌وا ئیمان بێبناغه ‌و لاواز ده‌بێ .له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌، گه‌ر خۆتان هه‌ل و كاتی ئه‌وه‌تان نه‌بوو، بۆدیراسه‌كردنی دیارده‌ ئاینیی و مێژوویی و فه‌لسه‌فییه‌كان، ئه‌وا هه‌رهیچ نه‌بێ، سوود له‌ئه‌رك و تێكۆشانی پڕبایه‌خی ئه‌و كه‌سانه‌ وه‌رگرن، كه‌ چه‌ندین ساڵه‌ خۆیان ماندوو كردووه‌ به‌توێژینه‌وه‌یه‌كی وا گرنگه‌وه‌.
له‌كۆتایی ئه‌م(پێشگوتار)ه‌دا په‌یگیریی ته‌واوده‌كه‌مه‌ ‌سه‌رئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕبوون به‌خوای مه‌زن، به‌ (ئاهوڕامه‌زدا) كه‌ دژبه ‌شه‌یتانه‌، هه‌روه‌هاش باوه‌ڕبوون به‌ (عیرفان)- كه‌ بیركردنه‌وه‌ی هه‌ره‌قووڵی مرۆڤانه‌یه‌و پشتی به‌هۆشیاریی زانستییانه‌و پاك و پاراو به‌ستووه‌، بریتیه‌ له‌یه‌كێك له‌خه‌زێنه‌ مه‌زنه‌كانی بیرو هۆشی مرۆڤ له‌سه‌رانسه‌ری جیهانداو خۆیشی وه‌ك پێداویستیی و هیواو ئاواتێكی مه‌زنی مرۆڤ ده‌رده‌خات.
له‌به‌رئه‌وه‌ هیوادارم، كه‌ به‌هۆی ئه‌م نوسینه‌وه‌، باوه‌ڕی خوێنه‌ر لاواز نه‌بێ، به‌ڵكو هێنده‌ی تر ببێته‌ مایه‌ی پته‌وترو بێگه‌ردیی ئیمان و باوه‌ڕی ڕاسته‌قینه‌، هه‌روه‌هاش به‌هیوام كه‌ ئه‌م نوسینه‌ ده‌روازه‌ی رێگه‌ی بیرو هۆشی بۆ بكاته‌وه‌، به‌ئامانجی به‌دیهێنانی باشترین زانیاریی و ئاگاداریی ده‌رباره‌ی گه‌ردوون و سه‌رزه‌مین و له‌پێناوی چاكتر له‌خۆگه‌یشتن و ناسینی باشترو ته‌واوه‌تیی خودا، به‌وهیوایه‌ش كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی كوێرانه‌و ده‌به‌نگیی و نه‌زانین و فاناتیزم له‌نێوچێ و جێگه‌ی به‌باوه‌ڕێكی هۆشیارانه‌و پته‌وی پڕ له‌تێگه‌یشتن و پڕ له‌لێكۆڵینه‌وه‌ی قووڵ بگیرێته‌وه‌.

بابه‌ته‌ تابوو ( بڤەکان)

“ده‌ڵێن، ئه‌وكه‌سه‌ی سه‌ری خۆی له‌نێو په‌تی سێداره‌دا ده‌بینیه‌وه. ‌ تاكه‌ تاوانێكی هه‌رئه‌وه‌بوو، كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر نهێنییه‌كان هه‌ڵدابوه‌‌وه‌”
( حافیز- شاعیری مه‌زنی فارس)

مێژووی ئیسلام، به‌نێوی ئه‌وكه‌سانه‌ دره‌وشاوه‌یه، ‌كه‌ شێلگیرانه‌ په‌رده‌یان له‌سه‌ر نهێنی و تابووه‌كان هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌. ئه‌وكه‌سانه‌ هه‌وڵیانداوه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی ئه‌قڵ و هۆش و زانین، به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك رووپۆشی بۆگه‌نی شته‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌كان فڕێبده‌ن، به‌ڵام دوائه‌نجام، ژیانی خۆشیان لەوپێناوه‌دا به‌خشی.
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه،‌ به‌ژماره‌ زۆر كه‌مبوون، له‌وانه‌شه‌ له‌ سه‌دساڵێكدا ته‌نها تاكه‌ كه‌سێكی له‌وبابه‌ته‌ هه‌ڵكه‌وتبێ، ‌گه‌ر كه‌متریش نه‌بێ. چونكه‌ كارێكی واگه‌وره‌و مه‌زن، ئازایه‌تیی و له‌خۆبوردنێكی بێڕاده‌و گرتنه‌به‌ری مه‌ترسییه‌كی مه‌زنی ده‌وێت، تاوه‌كو بتوانرێ په‌رده‌ له‌سه‌ر نهێنیه‌كان هه‌ڵماڵێ و تابووه‌كان تێكوپێك بشكێنرێن و په‌نجه‌ بخرێته‌سه‌ر ئه‌و باس و بابه‌تانه‌ی كه‌خۆڵی بێده‌نگییان به‌سه‌ردا دراوه‌.
راستیه‌كه‌ی، ئه‌وبابه‌ته‌ بڤه‌و تابووانه‌ سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌بنه‌ڕه‌تدا ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆئه‌وبیرو بۆچوونه‌ كۆن و باوانه‌ی پێشوو كه‌به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاو وڵاته‌ جیاوازه‌كاندا زاڵبوون.
له‌ڕووی مێژووییشه‌وه،‌ ده‌توانین ئه‌و زاناو بیره‌وه‌رانه‌ دابه‌شبكه‌ین به‌سه‌ر سێ گرووپدا:
1. ده‌سته‌ی یه‌که‌م؛ ئه‌وكه‌سانه‌ن، پاشئه‌وه‌ی كه‌په‌ی به‌ڕاستییه‌كانده‌به‌ن “به‌تایبه‌تی ڕاستییه‌ ئاینییه‌كان و نهێنییه‌كانی پێغه‌مبه‌رو زاناكانی” نه‌یانده‌وێرا ئاشكرایانبكه‌ن و په‌نایانده‌برده‌ به‌ر بێده‌نگیی و به‌مكاره‌شیان به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ، به‌شداریی و هاوكارییه‌كی مه‌زنیانكرد، به‌هێزه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، بۆ چه‌واشه‌ كردن و له‌خشته‌بردنی كۆمه‌ڵگه‌.
ئه‌وكه‌سانه‌ له‌وكاته‌دا تاكه‌ شتێك كه‌كردیان بریتیبوو: له‌ گه‌یاندنی هه‌ندێك بیروڕا، له‌مه‌ڕ ئه‌م بابه‌ته‌ بڤه‌و نهێنییانه‌وه‌ به‌ فه‌قێ(شاگرد)ه‌ هه‌ره‌ گوێڕایه‌ڵ و نزیكه‌كانیان، ئه‌ویش به‌ومه‌رجه‌ی كه‌ئه‌مانه‌ نابێ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ناو خه‌ڵكیدا باس له‌و بابه‌تانه‌ بكه‌ن. بۆ نموونه‌، ئیبن سینا له‌سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌یدا (ره‌سائیله‌)، داوا له‌شاگرده‌ تایبه‌تییه‌كانی ده‌كات: نابێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌وبابه‌ته‌ نهێنییانه‌ی كه‌خراونه‌ته‌ به‌رده‌ستیان بخه‌نه‌ به‌رده‌می خه‌ڵكی، چونكه‌ ئه‌وكاته‌ میلله‌ت سه‌ری لێده‌شێوێ و نائاگایانه‌ تووشی هه‌ڵه‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و یاخیبوون ده‌بێت. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ شاگرده‌كانیشی بۆ شوێنپێهه‌ڵگرتن و ڕازیكردنی خه‌ڵكی ساده‌و دواكه‌وتوو و نه‌زان، په‌نایانبرده‌ به‌ر فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌و چه‌واشه‌كاریی، بۆئه‌وه‌ی به‌چه‌شنی مه‌لاكان، بكه‌ونه‌ بوژاندنه‌وه‌ی هه‌ستی توندڕه‌ویی (فاناتیكی) خێڵه‌كیی و ئایینییانه‌ی پڕ له‌گیانی ڕق و تۆڵه‌ له‌نێو خه‌ڵكیدا.

2. ده‌سته‌ی دووه‌م؛ ئه‌وكه‌سانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ پاشئه‌وه‌ی ده‌ركیان به‌ڕاستییه‌ مێژووییه‌كان كرد، یه‌كسه‌ر هه‌ڵوێستێكی پڕ دژایه‌تییان گرته‌به‌رو به‌هه‌ڵوێستێكی زۆر توندڕه‌وانه‌و كوێرانه‌وه‌ كه‌وتنه‌كار. به‌مه‌ش به‌داخه‌وه‌ په‌یامه‌كه‌شیان له‌نێو ده‌ریای نه‌زانیی و پاشكه‌وته‌یی جه‌ماوه‌ری ساده‌و ساویلكه‌دا خنكا. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌، ئه‌مانه‌ش له‌گه‌ڵ هه‌موو دڵسۆزیی و ڕاستگۆیی كاره‌كه‌شیاندا، نه‌یانتوانی هیچ جۆره‌ به‌رهه‌مێكی باش و به‌كه‌ڵك به‌دیبێنن، له‌ئه‌نجامیشدا گشت هه‌وڵه‌كانیان بۆ ڕۆشنكردنه‌وه‌ی ڕێگه‌ی ڕاست بۆ خه‌ڵكی، بێئه‌نجام و بێسوود بوون و تێكشكان. ئه‌مه‌ش،به‌هۆی هه‌ڵوێست و هه‌ڵسوكه‌وتی توندڕه‌وانه‌یانه‌وه‌ بوو.
له‌ئێران، له‌سه‌رده‌می پێشوودا، له‌نێو ئه‌و زانایانه‌وه‌، كه‌ بۆ هوشیاركردنه‌وه ‌و ڕۆشنكردنه‌وه‌ی ڕێگه‌ی ڕاست بۆ میلله‌ت تێكۆشان و هه‌وڵێكی زۆریاندا بۆ ئابڕووبردن و په‌رده‌ هه‌ڵماڵین له‌ڕووی “خوڵقێنه‌رانی نه‌زانیی”، به‌ڵام كه‌به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاست و توندڕه‌وانه‌ به‌كاره‌كه‌یان هه‌ڵسان، له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌توانین نێوی زانای مه‌زنی فارسی (ئه‌حمه‌د خوسره‌وی) بێنین.
كه‌سانی تری وه‌ك (سادیق هیدایه‌ت)، كه‌ له‌پاریس كۆچی دوایی كردو له‌گۆڕستانی (پێرلاشیز) نێژرا، گه‌رچی له‌خوێندنگا ئایینی و قورئانییه‌كاندا خوێندبووی، به‌ڵام قه‌ت نه‌یانتوانی بگاته‌ ئاستیكی پێشكه‌وتووی رۆشنبیریی باڵا، قه‌تیش نه‌یانتوانی به‌ته‌واوی په‌نجه‌ بخه‌نه‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڤه‌ و تابووه‌كان. له‌ئه‌نجامیشدا ئه‌وه‌بوو وازیان له‌خوێندنه‌كه‌یان هێناو پاشانیش بوونه‌ نوسه‌ریی گاڵته‌جاڕیی و كه‌مبایه‌خ.*
* لێره‌دا نوسه‌ر بۆچونێکی سه‌یر، له‌مه‌ڕ سادیقی هیدایه‌ته‌وه‌ ده‌رده‌بڕێ، چونکه‌ ،که‌سێک گه‌ر به‌ئاسته‌میش په‌رۆشی ئه‌ده‌بی ئێرانیی بێ، ته‌نها (ماسییه‌چکۆله‌که‌)و(حاجی ئاغا) به‌ڵگه‌ی بلیمه‌تیی ئه‌و که‌ڵه‌نوسه‌ره‌ له‌ئه‌ده‌بی ئێرانیدا ده‌رده‌خه‌ن…

كوانێ جێگه‌ باوه‌ڕی دڵان، تا تاكه‌ساتێك پێیبڵێم
كه‌ (ئاده‌م) هه‌ر له‌سه‌ره‌تای په‌یدابوونیه‌وه‌ چیبوو؟
خه‌ییام، شاعیری فارس

3. سێیه‌مین ده‌سته‌ش، ئه‌و زانا و لێكۆڵه‌ره‌وانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ له‌ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ گه‌ردوونیی و ئاینییه‌كانه‌وه‌، توانیان په‌ی به‌نهێنییه‌كانبه‌رن، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی شێواز(میتۆد)ێكی تایبه‌تییه‌وه‌: ئه‌م ده‌سته‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌ر له‌بواری بیروبۆچوونه‌ ترادیسیۆنییه‌كاندا ده‌مێننه‌وه‌، به‌ڵام ورده‌ورده ‌و به‌سوودوه‌رگرتن له‌بواره‌ هونه‌رییه‌كان و توێژینه‌وه‌ی شیعرو داستانه‌ مێژووییه‌كان و تاد… په‌ی به‌ڕاستییه‌كانده‌به‌ن و له‌مه‌ڕ ژیان و گه‌ردوونه‌وه‌ ڕاستییه‌كان ئاشكراده‌كه‌ن و بڵاویانده‌كه‌نه‌وه‌.
له‌نێو ئه‌م ده‌سته‌یه‌شدا، زاناكان زێده‌تر له‌وانی تر بوونه‌ قوربانییه‌كی ته‌واوی هه‌وڵه‌ مه‌زنه‌كانیان و زۆریشیان له‌و پێناوه‌دا ژیانیان له‌ده‌ستدا.
ئێمه‌ش له‌كاره‌كه‌ماندا پشتده‌به‌ستین به‌م سێیه‌مین ده‌سته‌یه‌و په‌ناده‌به‌ینه‌ به‌ر ئه‌و ڕێبازو میتۆده‌ی كه‌ ئه‌و زانایانه‌ (گرتوویانه‌به‌ر)، بۆده‌ربڕینی چاكه‌و ڕاستییه‌كان؛ بێگومان له‌مباره‌یه‌وه‌ پێویسته‌ هه‌ر له‌سنوور و بواری بیركردنه‌وه‌ی (ترادیسۆنێڵ)ی زاڵ و باوی ئه‌وكاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بابه‌ته‌كان شیبكرێنه‌وه‌.
له‌نێو ئه‌م سێیه‌مین ده‌سته‌یه‌شدا ناوی زۆرو زه‌به‌نده‌ به‌دیده‌كه‌ین؛ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی شوعه‌یبیه ‌و ئیخوانئه‌لسه‌فا (له‌سه‌رده‌می یه‌كه‌م و دووه‌می ئیسلامدا)، قه‌رامیتیه‌(قه‌رامیتیه‌كان)، ناسرخوسره‌وقوبادیانی، حه‌سه‌ن سه‌باح، حه‌لاج، مه‌ولانا، فیرده‌وسی، حافیز، خه‌ییام، ئیبنۆلقوزات، سوهره‌وه‌ردی، سه‌عدی، ڕازی، فاڕابی، ئه‌بوسینا… هه‌ریه‌كه‌ له‌م زانایانه‌ میتۆد و شێوازێكی تایبه‌تی گرته‌به‌ر بۆ په‌رده‌هه‌ڵماڵین و ئیفشاكردنی بابه‌ته‌بڤه‌(تا‌بووه‌)كان و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ بناغه‌ راسیۆناڵیی(ئه‌قڵانی)یه‌كانی شته‌كان. به‌ڵام هه‌رهه‌موو ئه‌م زانایانه‌ درانه‌به‌رهێرش و هه‌ڕه‌شه‌و گوڕه‌شه ‌و (فه‌توا)یان دژ ده‌ركرا، ئه‌م فه‌توایانه‌ش هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن ئیمامه‌ بێویژدان و كۆلكه‌ مه‌لا دواكه‌وتوه‌كانه‌وه‌ ده‌ركران و زێده‌تریش هه‌ر له‌به‌ر پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیی خۆیان و هێشتنه‌وه‌ی پله‌و پایه‌كانیاندا بوو.
گه‌لێك له‌و زانایانه‌ كوژران و ژیانیان له‌ده‌ستدا، هه‌ندێكیش له‌و زانایانه‌ ناچاربوون له‌گوته ‌و بیركردنه‌وه‌كانیان په‌شیمان ببنه‌وه‌و نوسینه‌كانیان بسوتێنن.
به‌پێویستی ده‌زانین كه‌ئه‌وه‌ش ڕونبكه‌ینه‌وه‌، كاتێك كه‌باس له‌زانایان و بابه‌تە‌تابووه‌كان ده‌كه‌ین، مه‌به‌ستمان له‌و بابه‌تانه‌یه‌ كه‌به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌مه‌زهه‌ب و ئایینه‌وه‌، به‌تایبه‌تیش له‌مه‌ڕ ئیسلامه‌وه‌. ئامانجی ئه‌م نووسینه‌شمان له‌بنه‌ڕه‌تدا بریتییه‌ له‌ئاشكراكردنی نهێنییه‌كانی ئیسلام و قورئان و ڕێبه‌ره‌كانی ئه‌و ئایینه‌. بیستنی باسی ئه‌م نهێنییانه ‌و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م نهێنییانه‌ ده‌شێت وه‌ك كارێكی دژوارو زه‌حمه‌ت خۆی بنوێنێ، له‌وانه‌شه‌ ببێته‌هۆی باوه‌ڕله‌رزین و ته‌قینه‌وه‌ی ڕق و تووڕه‌یی بڕێك له‌ باوه‌ڕداران.
كه‌سانێك كه‌ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ وه‌چه‌ی پێشوو، وه‌ك باوو باپیرانمان، كه‌هه‌ندێكیان هه‌ر له‌ئێستاوه‌ یاخود له‌ئاینده‌دا له‌ ژیان و چالاكی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌كشێنه‌وه ‌و وازده‌هێنن، له‌وانه‌یه‌ توانیبێتیان له‌ئه‌نجامی تاقیكردنه‌وه‌ی ژیان و دیراسه‌كردنیانه‌وه‌، ده‌رکیان به‌هه‌ندێك له‌و نهێنییانه‌ كردبێ، به‌ڵام نه‌یانوێراوه‌ ته‌نانه‌ت له‌لای كه‌سانی هه‌ره‌نزیكیشیان باسیانبكه‌ن. به‌ڵام وه‌چه‌ی لاو و ڕاسیۆنالیستی موسوڵمانان، جا سه‌ربه‌هه‌رچین و توێژێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی، یان سه‌ربه‌هه‌ر خانه‌واده‌یه‌ك بن، پێویسته‌ به‌وردی و به‌قووڵی بیر له‌م نوسینه‌ بكه‌نه‌وه‌ به‌ومه‌به‌سته‌ی كه‌ ته‌واوتریبكه‌ن و گه‌شه‌یپێبده‌ن، ئه‌وه‌ش كه‌ لێوه‌یفێرده‌بێ، هه‌وڵبدات بیگوێزێته‌وه ‌و بیگه‌یه‌نێ به‌كه‌سانی تر: له‌وانیه‌ به‌مشێوه‌یه‌ گه‌لی موسوڵمان بتوانێت له‌ئاینده‌دا، ئاسۆیه‌كی تری نوێی ڕۆشنگه‌ریی و ڕاسیۆنالیزم په‌یپێببات و ئه‌و رێبازه‌ بگرێته‌به‌ر.
خاڵێكی گرنگی تریش، كه‌پێویسته‌ وه‌یادیبێنمه‌وه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌پاش چه‌ندینساڵ لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی ورد، هێشتاكه ‌هه‌ر چاوه‌ڕوانیمكردووه،‌ ئه‌وجا هه‌وڵمداوه‌ ئه‌م نهێنییانه ‌و ئه‌م شته‌ نه‌گوتراوانه‌ ده‌رخه‌م: ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی ده‌یان نوسین و كتێب و وتار و گفتوگۆ و دانوستاندنی جیاواز جیاوازه‌وه‌.
له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌م كتێبانه‌م به‌شێوه‌یه‌كی زۆر وریایانه ‌و له‌سه‌ره‌خۆ و هێدیهێدی ده‌ربڕین: چونكه‌ هه‌ر به‌ئاسته‌م باسكردنی ئه‌م بابه‌تانه‌ش، خۆی له‌خۆیدا ده‌بووه‌هۆی هه‌ست ورووژاندن و تووڕه‌یی و ناڕه‌زایی، به‌تایبه‌تی كه‌باسیان له‌بڕێك نهێنیی واده‌كرد، كه‌ زۆر كه‌م بیسترابوون و به‌ده‌گمه‌ن باسیان لێوه‌ كراوه‌.
به‌ڵام ئێستا، ئیتر پاش گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌م و هاتنه‌كایه‌ی کات، هه‌لومه‌رجێکی گونجاو و له‌بارە بۆ په‌خشکردنه‌وه یان‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌چاكیی و سوور ئه‌وه‌شده‌زانم كه‌ كه‌سانی وه‌ك عه‌ینو لقوزاته‌كان، حه‌جاجه‌كان و حافیزه‌كان و سه‌باحه‌كانیش ژیانیان له‌و ڕێگه‌یه‌دا به‌خشی، به‌ڵام دڵنیام له‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ ئه‌م نهێنییانه‌و شته‌ نه‌گوتراوانه،‌ سه‌رله‌نوێ باسكرێن و به‌ئاشكرا ده‌رخرێن.له‌م دۆخه‌ دژواره‌دا بۆ سه‌رجه‌می دنیای ئیسلامیی ، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌لومه‌رجی ئه‌مڕۆی وڵاته‌كه‌مدا، ئێران.
ژماره‌ی ئه‌و زاناو لێكۆڵه‌ره‌وه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای په‌یدابوونی ئیسلامه‌وه‌ هه‌وڵ و تواناكانی خۆیان خسته‌كار زۆرو زه‌به‌نده‌ن، له‌نێو ئه‌مانه‌شدا ژماره‌یه‌كی ئیجگار زۆریان و بگره‌ زۆرینه‌یان فارس بوون:
– سه‌لمانی فارسی، كه‌پاشان به‌دوورو درێژی باسیلێوه‌ ده‌كه‌ین، رۆڵێكی زۆر گرنگی بینی له‌ په‌رده‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و نهێنییانه‌ی كه‌ عه‌ره‌به‌كان گه‌ره‌كیانبوو هه‌ر به‌شاراوه‌یی بمێننه‌وه‌. سه‌لمانی فارسی یه‌كێك له‌ دامه‌زرینه‌رانی ئیسلامه‌، یه‌كیك له‌ ڕاوێژكاره‌ گه‌وره‌كانی پێغه‌مبه‌ر بووه‌، پاشانیش ڕێبه‌ری په‌یدابوونی (شیعه‌)یه،‌ پاش هێرشی ئیسلامیی بۆسه‌ر ئێران و وڵاتانی ترو شارستانییه‌كانی تری ئه‌و سه‌رده‌مه‌.
– شوعه‌یبیه‌، یان پارتی ناسیۆنالیستی ئێران كه‌ سه‌ده‌یه‌ك پاش په‌یدابوونی ئیسلام له‌زۆربه‌ی جیهانی ئیسلامیشدا گه‌شه‌وبره‌ویسه‌ند. ده‌سته‌یه‌ك یان گروپێك بوون كه‌پشتی به‌كارێكی هاوبه‌ش و سازمانده‌ییه‌كی هه‌ره‌وه‌زیی ده‌به‌ست، له‌ڕێگه‌ی شیعرو گوتاری جیاوازه‌وه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر چه‌ندین نهێنی و شتی نه‌گوتراو هه‌ڵدایه‌وه‌.گه‌لیك مێژوونوسی ڕاسیۆنالیست، له‌ڕیگه‌ی نوسینه‌وه ‌و باسكردنی مێژوه‌وه‌، هه‌وڵیاندا باس له‌هه‌ندێك نهێنیی بكه‌ن و شته‌ نه‌گوتراوه‌كان ده‌ربڕن، بۆ نموونه‌ ته‌به‌ری و سییوتی.
– زانایانی تری، وه‌ك بابه‌ك خوڕه‌مدین، قه‌رامیته‌كان و حه‌سه‌ن سه‌باح، له‌ریزی ئه‌وانه‌دا دێن، كه‌ خه‌باتی چه‌كدارییان‌ خسته‌گه‌ڕ دژ به‌ هێرشه‌ داگیركارییه‌كانی ئیسلام.
– ئیخوان ئه‌لسه‌فا، كه‌ ده‌توانین وه‌ك بناغه‌دانه‌ر و یه‌كه‌مین ریبه‌ری ڕوحیی،گشت بزووتنه‌وه‌ ڕۆشنگه‌ریی و ڕاسیۆنالیستیه‌كان و بگره‌ ده‌سپێشكه‌ری خه‌باتی چه‌كداریش بوون له‌جیهانی موسوڵماناندا. ئه‌وان رۆڵی هه‌ره‌ گرنگ و پڕ بایه‌خیان گێڕا له‌په‌رده‌لادان له‌سه‌ر نهێنییه‌كان و ئاشكراكردنی شته‌ نه‌گوتراوه‌كان و ده‌رخستنی ڕاستییه‌كان و بڵاوكردنه‌وه‌یان.

بابه‌ته‌ بڤه‌(تابوو)ه‌كان چین؟

به‌ڵام ئه‌ی له‌ڕاستیدا، بابه‌ته‌ نهێنی و شاراوه و‌ نه‌گوتراوه‌كان چین؟ ئاخۆ چ چه‌شنه‌ نهێنییه‌كی ئه‌فسانه‌یی له‌م تێكسته‌(نوسین)دا ده‌رده‌خه‌ین؟
به‌رله‌هه‌رشتێك، ئێمه‌ باس له‌سه‌رهه‌ڵدان و په‌یدابوونی ئیسلام و داڕشتن و كۆكردنه‌وه‌ی قورئان ده‌كه‌ین و هه‌روه‌هایش كه‌سایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی موحه‌مه‌د ده‌رده‌خه‌ین..
جگه‌له‌وه‌ش، گه‌رچی له‌نوسینه‌كانی تری وه‌ك (ئیجتیهاد- نوێكاریی له‌نێو بیركردنه‌وه‌)دا، “ئاینییه‌كان و ڕاسیۆنالیزم”و “له‌میتراوه‌ تا موحه‌مه‌د” و له‌چه‌ندین نوسینی ترو كتێبی تردا، شتی زۆروزه‌به‌نده‌مان له‌مه‌ڕ شته‌نه‌گوتراوه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ئایین و مه‌زهه‌ب، قورئان، پێغه‌مبه‌ر، پاكیزه‌یی(عیسمه‌ت)، موعجیزه‌، جوبرائیل، په‌یامی خودایی (وه‌حی)و راوێژكارانی موحه‌مه‌د باسكردوه‌ و لێیانكۆڵیوینه‌ته‌وه‌.
ئێستاكه‌ وا له‌ئه‌نجامی هه‌ندێك به‌ڵگه‌و داهێنانی نوێوه‌ كه‌ بووه‌ هۆی نێونانی ئه‌م به‌شه‌ی باسه‌كه‌شمان، هه‌ندێك ڕاستیی ترمان بۆده‌ركه‌وتوون.
به‌ڵام، به‌شێكی زۆری ئه‌م كتێبه‌ بریتییه‌ له‌ سه‌ره‌نجامی چه‌ندینساڵه‌ی گه‌ڕان و دیراسه‌ و تۆژینه‌وه‌ی جیاواز و خوێندنه‌وه‌ی قووڵی چه‌ندین به‌رهه‌م و گه‌ر پێویستیشی كردبێت ته‌رجومه‌ كردنیان. هه‌ندێك بابه‌تی ئه‌م كتێبه‌ هه‌ر له‌ 1978وه‌ تاكو ئه‌وڕۆ بوونه‌ته‌ باس و خواسی گفتوگۆ و دانوستاندنی هه‌مه‌جۆره‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین زانای ئیسلامیی دا؛ هه‌ندێک له‌وانه‌ش پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ به‌رده‌وامبوون له‌مه‌ڕ ئه‌م گفتوگۆ و دانوستاندنانه‌وه‌، لێره‌دا هه‌رچه‌ند ناوێك وه‌یاددێنمه‌وه‌:
هه‌ندێك به‌شی ئه‌م نوسینه‌ ببوونه‌ بابه‌تی گفتوگۆو بیرو ڕاگۆڕینه‌وه‌ی ساڵه‌كانی پێش شۆڕشی 1978و 1981 ، له‌ته‌ك كه‌سانی وه‌ك:
خومه‌ینی (دامه‌زرێنه‌ری كۆماری ئیسلامیی ئێران)، عه‌لی خامه‌نه‌یی (رێبه‌ری ڕۆحی كۆماری ئیسلامیی ئێران)، (مورته‌زا موته‌هه‌ری سه‌رۆكی پێشووی ئه‌نجوومه‌نی شۆڕشگێڕی ئێران)، عه‌لی تارانی (شاگردی خومه‌ینی، پڕۆفیسۆری زۆر له‌ كه‌سایه‌ته‌ سیاسییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌وڕۆی ئێران، سه‌رۆكی دادگای شۆڕشگێڕی ناوچه‌ی خۆراسان بوو له‌پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ئێران).
جه‌وادی ئاموولی، ره‌بانی شیرازی. خه‌ڵخاڵی (یه‌كه‌مین سه‌رۆكی دادگای شۆڕشگێڕی ئێران و زۆرتریش به‌ناوی “قه‌سابه‌ خوێنڕێژه‌كه‌ی خومه‌ینی”یه‌وه‌ ناسراوه‌).
هه‌روه‌ها ئوستاد (موحه‌مه‌د ته‌قیی شه‌ریعه‌تی- كه‌ په‌نجا ساڵ زیاتر سه‌رده‌سته‌ی ڕاسیۆنالیسته‌كان بوو و هیچ پله‌و پایه‌یه‌كی وه‌زیریشی، پاش شۆڕش له‌ئه‌ستۆ نه‌گرت و پێش شۆڕش له‌ له‌نده‌ن مرد).
تاكه‌ كه‌سێكیش كه‌ كۆمه‌ك و هاریكاری ڕاسته‌قینه‌ی كردم بۆ گه‌شه‌پێدان و پێشه‌وه‌چوونی ئاستی بیرو رۆشنبیریم هه‌ر موحه‌مه‌د ته‌قییی شه‌ریعه‌تی نه‌مر بوو.
كه‌سانی تریش كه‌ له‌و گفتوگۆیانه‌دا به‌شدارییانده‌كرد، هه‌ندێكیان له‌بابه‌تی باسه‌كان دوورده‌كه‌وتنه‌وه‌، گه‌رچی هه‌ندێك لایه‌نی باسه‌كانیان په‌سه‌ندده‌كرد، به‌ڵام به‌لایانه‌وه‌ باشتربوو كه‌ په‌رده‌یان به‌سه‌ردابده‌ن و بێده‌نگیی خۆیان پێ باشتربوو له‌و هه‌لومه‌رجه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا.
ده‌بێت ئه‌وه‌شبڵێم، له‌نێو ئه‌و كه‌سانه‌شدا كه‌ بایه‌خیان به‌م پرسیارانه‌ ده‌دا، عه‌لی خامه‌نه‌یی یه‌كێك له‌و كه‌سه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوو، كه‌ دانی به‌ به‌شێكی دیاریكراوی نهێنییه‌كاندا ده‌نا، له‌كاتی وانه‌و گوتاره‌كانیدا له‌مزگه‌وتی (قه‌رامه‌ته‌) له‌ مه‌شهه‌د، یاخود له‌ده‌می گفتوگۆو باس و خواسته‌ تایبه‌تییه‌كانیدا باسی له‌و نهێنییانه‌ ده‌كرد، گه‌رچی ڕاشیده‌گه‌یاند كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئێستا كاتی ئاشكراكردنیان نیه‌.. جا ئیتر نازانم، ئێسته‌كانێ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی گه‌وره‌ترین وڵاتی ئیسلامیی به‌ده‌سته‌وه‌یه ‌و له‌جێگه‌ی ته‌ختی سیروس و فه‌ره‌یدون دانیشتووه‌، ئاخۆ ده‌بێ بیروڕای چی بێت؟
یان ده‌بێ چی ببێته‌ كۆسپ و ڕێگری بۆ ده‌رخستنی نهێنییه‌كان؟
گه‌ر وه‌یادیبێنینه‌وه‌ ، پاش بڕێك له‌گوتاره‌كانی كاتی خۆی به‌هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ و كافرو به‌هایی (باوه‌ڕبوون به‌ بابوڵڵا) درابوویه‌ قه‌ڵه‌م، ئه‌وكاتانه‌ی كه‌ له‌دوورخراوگه‌كه‌ی ئیرانشه‌هردا ژینی ده‌برده‌سه‌ر.
ده‌بێ ئه‌وه‌شڕونبكه‌مه‌وه،‌ كه‌ له‌ته‌واوی ئه‌م نوسینه‌مدا، من نه‌هیچ گوته‌یه‌كی هه‌ڵبه‌ستراو و نه‌هیچ بابه‌تێكی داهێنراو و به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆم ده‌رنه‌بڕیوه‌. به‌ڵكو سه‌رجه‌می سه‌رچاوه‌كانم بریتین له‌ناوه‌ڕۆكی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی كه‌هیچ كه‌سێك نییه‌ كه‌كه‌مترین دوودڵییه‌كی له‌مه‌ڕ نرخ و به‌هاو ڕه‌سه‌نێتییانه‌وه‌ هه‌بێت. زۆربه‌ی ئه‌و به‌رهه‌م و سه‌رچاوانه‌ش له‌كۆماری ئیسلامیی ئێرانیشدا چاپ و بڵاوكراونه‌ته‌وه ‌و منیش سه‌رجه‌می گوته‌كانم له‌و سه‌رچاوانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌. به‌مجۆره ‌و بۆ ده‌ربڕینی بیروبۆچوونه‌كانم، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك پشتم نه‌به‌ستووه‌ نه‌به‌سه‌رچاوه ‌و نه‌به‌نوسراوی ئه‌مریكیی(!)، نه‌ئیسرائیلی(!)، نه‌جوله‌كه‌(!)، نه‌كریستیانیی(!)، نه‌به‌هایی(!)، یان به‌به‌رهه‌می هه‌ڵگه‌ڕاوه‌و كافران(!)، … تاد.
گشت به‌ڵگه‌و گوته‌كانم سه‌رچاوه‌كانیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و نوسین و به‌رهه‌مانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن زانایانی ئیسلامه‌وه‌ دانیانپێدانراوه‌، یاخود راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ نوسراون. جگه‌له‌وه‌ش و بۆیه‌كه‌مینجار، گشت ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه‌ په‌نامبۆبردوون له‌كۆتایی هه‌ر باس و بابه‌تێكه‌وه‌ كه‌ لێیانكۆڵیومه‌ته‌وه‌ ده‌رده‌خه‌م، نه‌ك له‌كۆتایی كتێبه‌كه‌دا.

زانایی و بیرتیژیی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام

وه‌ك چۆن پێشان له‌كتێبی “له‌میتراوه‌ تا موحه‌مه‌د”دا ئاماژه‌مانبۆكرد، (11) ساڵ پێش شۆڕشه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، بیروباوه‌ڕی تاكه‌ خودایی و ته‌نهایی خودا له‌ نیمچه‌دورگه‌ی عه‌ره‌ب و دیمه‌شق و یه‌مه‌نیشدا بره‌وی هه‌بوو.
ئه‌م بۆچوون و بیروباوه‌ڕانه‌ش چه‌ندینساڵ بوو له‌ئێراندا هاتبوونه‌ ئاراوه‌و جێگه‌ی خۆیان سه‌پاندبوو.
زه‌رده‌شتیش به‌ ڕه‌دكردنه‌وه‌ی (شه‌یتان”دێو”ه‌كان- كه‌بریتی بوون له‌چه‌ندین خودای جۆربه‌جۆر-) و به‌هێنانه‌كایه‌ی (ئاهورامزدا)، توانی یه‌كێتی خودایه‌كان پێكبهێنێت و به‌هێزیانبكات دژ به‌(ئه‌هریمه‌ن) واته‌ دژ به‌ شه‌یتان.
ئه‌مەش زۆر گرنگ نییه‌ كه‌ بڵێین ئه‌ڵڵا(الله)ی موحه‌مه‌د، سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئامڕازی ناساندنی عه‌ره‌بیی (ئه‌لفو لام)و (ئه‌لدیو ــ الدیو)، ئه‌میش بریتیه‌ له‌وشه‌ی (خودا) به‌لاتینی كه‌ (خودا) ده‌گه‌یه‌نێ. بۆ زۆربه‌ی خه‌ڵكی و زۆر به‌ئاسانی و به‌وپه‌ڕی ساكارییه‌وه‌ مه‌به‌ستی (خودا)ی ده‌به‌خشی.
ئه‌ركی ئه‌ستۆی زه‌رده‌شتیش بریتیبوو له‌ ڕه‌دكردنه‌وه‌ی خوداكانی پێشوو (دێو- شه‌یتان)ه‌كان و ڕاگه‌یاندنی خوداكه‌ی خۆی (ئاهورامزدا)، ئه‌م وشه‌ لێكدراوه‌ش واتای (به‌ده‌سه‌ڵات و زانا) ده‌گه‌یه‌نێت.
مه‌به‌ستیش ،له‌م ڕونكردنه‌وه‌یه‌ كه‌ بناغه‌ی یه‌كخستنه‌وه‌ی خوداكان اله‌(ئالیهه‌)،بۆچوونێكه‌ له‌وڵاتی (پارس)فارسه‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ یه‌مه‌ن و نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بی.
ناوی (ئه‌ڵڵا)ش، پێش موحه‌مه‌دیش هه‌ر هه‌بووه‌، به‌ڵگه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باوكی ناوی (عه‌بدوڵڵا) بوه‌ كه‌ (به‌نده‌ی خودا- كۆیله‌ی خودا) ده‌گه‌یه‌نێت.
به‌گشتیش، عه‌ره‌به‌كان له‌وباوه‌ڕه‌دابوون كه‌ خودایه‌ك هه‌یه‌ له‌ بته‌كانیان به‌رزترو جوداتره ‌و پێیانوابوو كه‌ ئه‌و خودایه‌ خوڵقینه‌رو دامه‌زرێنه‌ری دونیایه‌ و ناوی (الله- خودا)شیان لێنابوو.
له‌و بۆچوونه‌شدابوون كه‌ (ئه‌ڵڵا) خودایه‌كی زۆر به‌هێزو به‌ده‌سه‌ڵاته‌ و قه‌ت ده‌ستیشیان پێیناگات. له‌به‌رئه‌وه‌ش كه‌ ده‌ستیان پێڕاناگات، خۆیانبه‌ستبوویه‌وه‌ به‌هه‌ندێك شتی سروشتی واوه‌ كه‌ ده‌ستیان پێڕاده‌گه‌یشت، واته‌ به‌بته‌كانیانه‌وه‌.
باوه‌ڕ به‌(ئه‌ڵڵا) بوون، له‌ڕاستیدا باوه‌ڕێكی گه‌لێك كۆنه‌و زۆر ده‌مێكیش بوو له‌لای عه‌ره‌به‌كان هاتبوویه‌ ئاراوه‌ (مێژووی ئه‌ده‌ب و زمانی عه‌ره‌بی).
به‌ڵام موحه‌مه‌د به‌هۆی زیره‌كیی و زانایی و بیرتیژیی و وردبینییه‌كه‌یه‌وه‌ و به‌كۆمه‌ك و هاریكاری ئه‌و هۆكارانه‌ی وه‌یادمانهێنانه‌وه ‌و ده‌رمانخستن، توانی ببێته‌ پێشڕه‌و و ڕێبه‌ری شۆڕشگێڕانه‌ی سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی. واته‌ بووه‌ پێشڕه‌وی بزوتنه‌وه‌یه‌ك كه‌ سه‌رچاوه ‌و بناغه‌كه‌ی له‌وڵاتی (پارس) فارسه‌وه‌ هه‌ڵقوڵابوو.

قورئان بریتییه‌ له‌شیعر له‌سه‌ر شێوازی فارسیی

ئه‌وه‌ی كه‌ به‌موعجیزه‌(سه‌مه‌ره‌)ی موحه‌مه‌د داده‌نرێت بریتییه‌ له‌ (كتێبه‌کە)ی و گوته‌و گوتاره‌كان ( حه‌دیس)ه‌کانی. ئه‌و په‌یامه‌ی كه‌ كه‌ بیست ساڵ پاش مه‌رگی كۆكرایه‌وه‌ و نێوی لێنرا قورئان كه‌ واتای (كتێب بۆ خوێندنه‌وه‌) ده‌گه‌یه‌نێت.
ئه‌وه‌ش ڕوون و ئاشكرایه‌،كه‌ بۆ سه‌نه‌دكردنی زانیارییه‌كی نوێ و تیۆرییه‌كی تازه‌، زاناكان پێداده‌گرنه‌سه‌ر شیكردنه‌وه ‌و تۆژینه‌وه ‌و سه‌نه‌د و به‌ڵگه‌نامه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی زۆری جه‌ماوه‌ری ساده‌، له‌ ئاستی ئه‌و تۆژینه‌وه ‌و شیكردنه‌وه‌ قوڵانه‌دا نین، به‌تایبه‌تی كه‌ زۆربه‌ی زۆریان سه‌رگه‌رمی ده‌ردیسه‌ری ژیان و كارو كاسبی و دابینكردنی گوزه‌رانی خۆیانن و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك كاتی توێژینه‌وه‌ و ئه‌و شیكردنه‌وه‌ قوڵانه‌یان نییه ‌و سه‌ره‌نجامیش هه‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵكی دوورن له‌لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی به‌رفراوانه‌وه ‌و له‌ئاستی كارێكی وادانین.
هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌، زۆربه‌ی زۆری ئه‌و كه‌سانه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی موعجیزه‌ی پێغه‌مبه‌رانن، جابا له‌پاش مه‌رگیشیانه‌وه‌بێ، هه‌ركوێرانه‌ خۆیانده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌گۆڕه‌كه‌یانه‌وه‌ و پابه‌ندی گۆڕو یادگاریی و بیره‌وه‌رییه‌كانیان ده‌بن و هه‌ر به‌هیوای دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێكی كتوپڕو سه‌مه‌ره ‌و موعجیزه‌ن له‌سایه‌یانه‌وه‌.
ئیدی هه‌ر پێغه‌مبه‌رێكی زیره‌ك و وریا و بیرتیژ، له‌پێش هه‌موو شتێكه‌وه‌ ده‌بێ خاوه‌نی موعجیزه‌یه‌ك بێت تاوه‌كو خه‌ڵكی باوه‌ڕ به‌گوته‌وپه‌یامه‌كانی بێنن. هه‌روه‌ك ده‌شزانین، موعجیزه‌ی موحه‌مه‌دیش بریتی بوو له‌كتێبه‌كه‌ی كه‌وه‌ك وه‌حی و په‌یامێكی نێردراو ڕاگه‌یه‌ندراو ناوی “قورئان”ی لێنرا.
گوته‌كانی موحه‌مه‌د، واته‌ قورئان، به‌تایبه‌تی ئه‌و ئایه‌تانه‌ی كه‌ له‌مه‌ككه‌ رایگه‌یاندن بریتی بوون له‌شێوازێكی تایبه‌تی و نوێ و تائه‌وكاتانه‌ له‌مێژووی شیعری عه‌ره‌بیدا وێنه ‌و شێوازێكی تازه‌بوو بۆ عه‌ره‌ب. له‌وسه‌رده‌مه‌دا شیعری عه‌ره‌بیی بریتی بوو له‌و قه‌سیده‌ و شیعرانه‌ی كه‌ ده‌بوو وه‌زن و قافیه‌ی خۆیان هه‌بێ و خاوه‌ن ڕیتمێكی وه‌ك یه‌ك ‌بوونایه‌.
به‌ڵام شیعری فارسیی، هه‌روه‌ك به‌سه‌رنجدانی (گاتا)كانی زه‌رده‌شتدا ده‌رده‌كه‌وێ، گوته‌ی (بێسه‌روا) بوون، هه‌رچه‌نده‌ زۆر جوان و ناسكیشن، كه‌نزیكن له‌ شیعری هاوچه‌رخی ئه‌وڕۆمانه‌وه‌.
شیعری فارسیی له‌پێش ئیسلامدا یان (خوسره‌وانی)، یان گۆرانی و هۆنینه‌وه‌ی وه‌ك شیعری هاوچه‌رخی ئێستاكه‌ بوون، ئه‌و شیعرانه‌، نه‌به‌ته‌واوی په‌خشان بوون و نه‌هۆنراوه‌ی ته‌واوبوون.
پێغه‌مبه‌ری ئیسلام سوودی له‌م شێوازه‌ شیعریه‌ی فارسیی وه‌رگرت، به‌تایبه‌تی له‌شێوازی شیعری ئایینیی، بۆ ڕاگه‌یاندنی ئایین(مه‌زهه‌ب)ه‌ تازه‌كه‌ی. ته‌نانه‌ت هه‌ندێك ئایه‌تی قورئان ده‌بینینه‌وه‌ كه‌بریتین له‌ ته‌رجومه‌كردنی راسته‌وخۆی (ئاڤێستا) بۆ عه‌ره‌بی.

(بڕێك له‌ئایه‌ته‌كانی قورئان ته‌رجومه‌ی گاتاكانی ئاڤێستان)

بێجگه ‌له‌هه‌ندێك سیمبۆڵ و كاره‌كته‌ر له‌قورئاندا هاتوون و سه‌رچاوه‌كه‌یان به‌ئاشكرا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دابونه‌ریتی كۆنی فارسه‌كان، هه‌روه‌هاش له‌قورئاندا چه‌ند گاتایه‌كی ئاڤێستا به‌دیده‌كه‌ین كه بۆعه‌ره‌بیی‌ ته‌رجومه‌ كراون بۆ.
“كاتێك له‌سه‌ره‌تای گه‌ردوونه‌وه‌، تۆ ئێمه‌ت دروستكرد، ئه‌و‌كاته‌ی فوتکرد ‌ به‌سروشتی خۆتدا و به‌وه‌ش هۆش(عه‌قڵ)ت پێبه‌خشین، هه‌ر ئه‌وكاته‌ش ئیتر ژیانت كرده‌ به‌رمان (ئاڤێستا)”.
سوره‌تی 15- ئایه‌تی 29ی (قورئان) .
“ئه‌و سزایه‌ چییه‌ بۆ ئه‌وكه‌سه‌ی كه‌ درۆزنێكی ناپاك ده‌كاته‌ ده‌سه‌ڵاتدار؟” (ئاڤێستا). سوره‌تی 9- ئایه‌تی 31ی (قورئان) .
“ئه‌ی ئه‌و سزایه‌ چییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ تاوانبارانه‌ی كه‌ ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ی جوتیاره‌ دڵسۆزو گیانه‌وه‌ره‌ به‌سه‌زمانه‌كان ده‌ده‌ن. (ئاڤێستا) . سوره‌تی 9ی ئایه‌تی 34ی (قورئان).
جگه‌له‌وه‌ش یه‌كێك له‌پێنج فه‌رزه‌(ئه‌ركه‌)كانی ئیسلام، كه‌پێنج نوێژی رۆژانه‌یه‌ له‌كاتی دیاریكراودا، بریتییه‌ له‌ لاساییكردنه‌وه‌ی یه‌كێك له‌فرمان و ئه‌ركه‌كانی زه‌رده‌شت… . وێنه‌ی خوداش كه‌ به‌ڕووناكی و ڕۆشنایی لێكده‌درێته‌وه‌، ئه‌میش هه‌ر له‌بیرو بۆچوونه‌كانی زه‌رده‌شته‌وه‌ وه‌رگیراوه…‌

مامۆستای پێغه‌مبه‌ری ئیسلام؟!
یاخود جوبرائیل؟!

ئه‌م هاوڕێیه‌م كه‌ قه‌ت نه‌چۆته‌ خوێندنگاو قه‌تیش نوسینی نه‌دیوه‌ له‌پڕ و له‌چاوتروكانێكدا بووه‌ مامۆستای مامۆستایان.
(حافیز)
ده‌بێ سه‌رنجی ئه‌وەبده‌ین، ئایا پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، له‌ناكاو و له‌پڕ به‌هره‌ی شیعری فارسیی بۆ هات، یاخود وه‌ك مێژووی ئیسلام ده‌ریده‌خات و به‌پێی لێكدانه‌وه‌ی زانایانی ئه‌و سێ گرووپه‌ی كه‌ له‌وه‌وپێش باسمانكردن و وای ڕاده‌گه‌یه‌نن كه‌ پێغه‌مبه‌ر له‌ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌ قووڵه‌كانیدا له‌ئه‌شكه‌وتی (حیرا)وه‌ ئیلهامی بۆ هاتووه‌.
زۆر به‌چاكی ئاگاداری ئه‌وه‌شین كه‌ موحه‌مه‌د زۆربه‌ی كاتی، شه‌وانه‌ به‌ته‌نهایی و له‌نێو كێووده‌شت و ده‌ره‌كاندا ده‌برده‌سه‌ر، جا ده‌مه‌وبه‌یانێك كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵه‌وه‌ تایه‌كی زۆر سه‌خت دایده‌گرێ و ناچارده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێک هه‌ر له‌نێو جێگای خه‌ودا بمێنێته‌وه‌… هه‌ر كه‌ هه‌ڵده‌سێته‌وه‌، ئیتر یه‌كه‌مین په‌یامی شیعریی ڕاده‌گه‌یه‌نێت. (سوره‌تی 74)
به‌ڵام ئاخۆ ئه‌و ڕاز و داستانه‌ نهێنییه‌ی كێوه‌كه‌ چییه‌ كه‌ موحه‌مه‌د نایدركێنێت؟ پێش هه‌موو شتێك ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ش ڕابگه‌یه‌نم كه ‌من دژ به‌مه‌سه‌له‌ی (عیرفان) نیم، له‌و باوه‌ڕه‌شدام كه‌كه‌سێك ده‌توانێت له‌ئه‌نجامی قووڵبوونه‌وه ‌و بیركردنه‌وه‌یه‌كی چڕوپڕه‌وه‌، به‌یارمەتی بیرو هۆشێكی خاوێن بگاته‌ ئاستی تێگه‌یشتن و ده‌رككردنی زۆر شتی گرنگ. جگه‌ له‌وه‌ش چ خۆم و چ خانه‌واده‌كه‌شم هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ عاشقی (عیرفان)ین و باوه‌ڕیشمان پێی هه‌یه‌. به‌ڵام بۆ هه‌ر دیارده‌و بۆ هه‌ر ڕوداوێكی گرنگ، ده‌بێت هۆیه‌ك هه‌بێت و هه‌ر زانستێكیش مامۆستایه‌كی گه‌ره‌كه‌. هه‌ر (مه‌وله‌وی) یه‌كیش (شه‌مسی ته‌بریزی)یه‌كی پێویست ده‌بێت.
ئه‌وه‌ش ده‌زانین كه‌ (مه‌وله‌وی) چه‌ندین ساڵ له‌(کۆنیا) دادوه‌ری باڵا بوو و قه‌تیش شیعری نه‌نووسیبوو و هیچكاتێكیش بارودۆخێكی بیركردنه‌وه‌ی پیرۆز و (عیرفان)ی به‌سه‌ردا نه‌هاتبوو… تا ئه‌وڕۆژه‌ی كه‌ پیاوێكی پیری جلوبه‌رگ شڕو وڕی ناسی، ئه‌ویش شه‌مسی ته‌بریزی بوو…
ئیتر هه‌رپاش ناسینی ئه‌م پیاوه‌، گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌ به‌سه‌ر بیرو هه‌ست و نه‌ست و گیانی (مه‌وله‌وی) دا دێت و ده‌یهه‌ژینێت. ئه‌وكاتانه‌ مه‌وله‌وی ته‌مه‌نی 35 ساڵانبوو، ئێدی ده‌ستده‌داته‌ شیعر نوسین و ده‌ریایه‌كی بێپایانی شیعر داده‌ڕێژێت.. ئیتر هه‌رله‌وده‌مه‌وه‌ شیعره‌كانی وه‌ك فواره‌ سه‌رده‌كه‌ن و سه‌رچاوه‌یه‌كی بێكۆتایی و له‌بننه‌هاتوویان هه‌یه ‌و له‌وه‌وپاش ئیتر پێویستیی به‌(شه‌مسی ته‌بریزی)ش نه‌ما.
به‌ڵام ئه‌ی شه‌مسی موحه‌مه‌د كێ بوو؟ كه‌ پاشان خۆی بووه‌ شه‌مسی چه‌ندین ملیۆن كه‌س؟..
فارسێك، كه‌ مێژوونوسان به‌ناوی جوداجوداوه‌ باسیانكردووه‌، به‌ڵام ئێمه‌ ناوی (ڕوزبه‌هان Rouzbehan)مان پێپه‌سه‌ندتره‌. ئه‌ویش دوای ژیانێكی سه‌خت و چه‌ندین به‌سه‌رهات و ڕوداوی سه‌یری ژیان، ده‌بێته‌ كۆیله‌ی عه‌ره‌بێك و له‌مه‌ككه‌ ده‌ژی و له‌ئه‌نجامدا ناسیاوی له‌گه‌ڵ موحه‌مه‌ددا په‌یداده‌كات.ڕوزبه‌هان، پیاوێكی خوێنده‌وار و كه‌سێكی زانا و ته‌واو شاره‌زای ئایین و مه‌زهه‌به‌كانی (فارس- ئێران) بووه‌ و په‌یڕه‌ویی و خزمه‌تیشیكردوون.
ماوه‌یه‌ك زه‌رده‌شتی بووه‌و گه‌یشتۆته‌ پله‌ی(موغ) یان ماج (واته‌ ڕێبه‌ری ئایینی زه‌رده‌شتیی)، پاشان واز له‌ زه‌رده‌شتی دێنێت و په‌یڕه‌وی مانییه‌كان و مازده‌خییه‌كان ده‌گرێته‌به‌ر.پاش كوشتوبڕكردنی مازده‌خییه‌كان له‌ئێران، ئه‌و كه‌ ڕێبه‌رێكی بیركه‌ره‌وه‌ی ئه‌و ئایینه‌ بوو، به‌ناچاری ئێران جێدێڵـێت و په‌نا ده‌باته‌به‌ر كڵێسا.
دوایئه‌وه‌ش، ڕوده‌كاته‌ عێراق و دیمه‌شق، له‌وێش له‌ئه‌نجامی فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌یه‌كی جوله‌كه‌یه‌كه‌وه‌ یاخود عه‌ره‌بێكه‌وه،‌ له‌شه‌ڕێكدا ده‌گیرێ و ده‌خرێته‌ زیندانه‌وه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا گیراوه‌كانی شه‌ڕ ده‌كرانه‌ كۆیله‌، دواییش له‌یه‌كێك له‌ بازاڕه‌كاندا وه‌ك كۆیله‌یه‌ك ده‌فرۆشرێ، سەره‌نجام خۆی له‌ مه‌ككه‌ ده‌بینێته‌وه‌.
له‌بازاڕی مه‌ككه‌، ڕوزبه‌هان به‌یه‌كێك له‌كۆیله‌ هه‌ره‌گران و به‌نرخه‌كان داده‌نرا. ئه‌ركی سه‌رشانی بریتی نه‌بوو له‌ئیش و كاری به‌ده‌نی و فیزیكی، به‌ڵكو ئه‌ركی سه‌ره‌كی نوسین و وه‌رگێڕان و وانه‌ گوتنه‌وه‌بوو. هه‌ر به‌هۆی وانه‌بێژییشه‌وه‌‌‌‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ موحه‌مه‌د په‌یداده‌كات.
ڕوزبه‌هان، زۆر به‌چاكی له‌ڕه‌وتی ڕوداوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ گه‌یشتبوو.
ئه‌و ده‌یزانی كه‌ له‌ئێران، له‌ئه‌نجامی كوشتوبڕ و جه‌نگی ناوخۆییه‌وه‌، بناغه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ لاوازبوون و پاشاگه‌ردانییه‌. ئاگاداری ئه‌وه‌شبوو كه‌ عه‌ره‌به‌كانیش لەئه‌نجامی ناكۆكی عه‌شائیریی و خۆخۆریی و دژایه‌تیی ناوخۆییه‌وه‌ ته‌واو یه‌كترییان بێده‌سه‌ڵات و لاوازكردووه‌. هه‌ریه‌كه‌ له‌ تیره‌عه‌ره‌به‌كان گه‌ره‌كیبوو خۆی ببێته‌ ده‌سه‌ڵاتداری كه‌عبه ‌و بته‌ گه‌وره‌كان بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیه‌وه‌.
له‌وكاته‌دا، ڕوزبه‌هان هه‌ستبه‌وه‌ده‌كات، گه‌ر كه‌سانێكی ڕۆشنبیر و ده‌وڵه‌مه‌ند به‌پشتیوانی پیرودنیادیده‌كان، بانگی په‌یامێكی تازه‌ بده‌ن، ئه‌وا یه‌كه‌سه‌ر ده‌نگ‌دانه‌وه‌ی ده‌بێت و هه‌مووخه‌ڵک شوێنیانده‌که‌ون.
ڕوزبه‌هان، په‌یوه‌ندی بێوچانی له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی كڵێسای
دیمه‌شق (باهیرا – Bahira)دا ڕاگرتبوو، هه‌ر له‌ڕێگه‌ی ئه‌ویشه‌وه‌ چاكترین په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ نوێنه‌ره‌كه‌یدا له‌ مه‌ككه‌ (نۆفێل- Nofel)دا هه‌بووه‌.
ده‌مێكیش بوو كه‌ (باهیرا) موحه‌مه‌دی ناسیبوو و هه‌ر له‌وكاته‌شه‌وه‌ پێشبینی ئه‌وه‌یكردبوو كه‌ ده‌بێته‌ پێغه‌مبه‌ر. جگه‌له‌وه‌ش، نوفێل خزمی (خه‌دیجه‌)ی یه‌كه‌م ژنی موحه‌مه‌دبوو، ئه‌وكاتانه‌ (نوفێل) زۆر پیرببوو و ماوه‌یه‌ك بوو له‌ دیمه‌شقه‌وه‌ داوایلێكرابوو كه‌ هه‌رچۆنێك بووه‌ هه‌وڵبدا بۆ دۆزینه‌وه‌ی (جێگر وه‌یه‌ك)ی خۆی و به‌زوویی ده‌سنیشانی بكات.
له‌ئه‌نجامی سه‌فه‌ره‌كانی (موحه‌مه‌د)وه‌ بۆ دیمه‌شق و دیداره‌كانی له‌گه‌ڵ (باهیرا) و له‌سه‌ره‌نجامی گفتوگۆو بیرو ڕا گۆڕینه‌وه‌یاندا، ئیدی (باهیرا) به‌ته‌واوی له‌وه‌ دڵنیاببوو كه‌ئه‌م پیاوه‌،(موحه‌مه‌د) باشترین كه‌سی گونجاوه‌ بۆ جێگرتنه‌وه‌ی (نۆفێل)و بۆئه‌وه‌ی كه‌بتوانێت له‌ مه‌ککه‌ نوێنه‌رایه‌تیی بكات. ته‌نانه‌ت ئه‌م بۆچوونه‌شی له‌لای چه‌ندین كه‌سی به‌ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی قوڕه‌یش ڕاگه‌یاندبوو.
“موحه‌مه‌د هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ (ئه‌بو تاڵیب)ی مامی و كاروانی قوڕیشییه‌كاندا ده‌چوو بۆ دیمه‌شق بۆ بازرگانیی.
كاروانه‌كه‌یان‌ له‌دیمه‌شقه‌وه‌ گه‌یشته‌ (بوسرای- Bosrai)و له‌وێش به‌قه‌شه‌یه‌ك ده‌گه‌ن كه‌ناوی (باهیرا) بوه،‌ ئه‌م قه‌شه‌یه‌ش زانایه‌كی گه‌وره‌بوو و زۆربه‌ی كاتیشی له‌خه‌ڵوه‌تی كلێسادا ده‌برده‌سه‌ر، له‌خه‌ڵوه‌ته‌كه‌یدا وانه‌ی ده‌گ‌وته‌وه ‌و ته‌واوی زانست و زانیاریی خۆی له‌مه‌ڕ كتێبه‌كه‌وه‌ به‌خوێندكاره‌كانی ده‌گه‌یاند.. باهیرا، له‌و دیداره‌دا به‌ دوورو درێژی ده‌كه‌وێته‌ قسه‌و گفتوگۆوه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ر (موحه‌مه‌د)دا و هه‌مه‌جۆر پرسیاری لێده‌كات… پێغه‌مبه‌ریش به‌وردی وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ده‌داته‌وه‌و وه‌ڵامه‌كانیشی به‌چاكی له‌گه‌ڵ هیوا و پێشبینییه‌كانی باهیرادا یه‌كیانده‌گرته‌وه‌… پاشان باهیرا، ڕوده‌كاته‌ ئه‌بو تالیب و پێیده‌ڵێت:
“بیبه‌ره‌وه‌ بۆلای خۆتان، به‌ڵام زۆر وریاو ئاگاداری داوو ته‌ڵه‌ی جووله‌كه‌كان به‌، چونكه‌ ئه‌وان هه‌ر زوو پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چ ئایینده‌یه‌كی هه‌یه‌و هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش ده‌كه‌ونه‌ دژایه‌تیكردنییه‌وه‌، هه‌روه‌ك من پێشبینی ده‌كه‌م، ئه‌وان به‌خیلی پێده‌به‌ن و گیروگرفتی تووشده‌كه‌ن، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ئه‌و پاشه‌ڕۆژێكی دره‌وشه‌داریی ده‌بێ، به‌په‌له‌ بیبه‌ره‌وه‌ بۆلای خۆتان و هیچ دوا مه‌كه‌وه‌ و بیبه‌ره‌وه‌”. (مێژووی ته‌به‌ری ل 83)
دوایئه‌وه‌ش، ئیتر (باهیرا) داوا له‌خزم و دۆسته‌كانی ده‌كات زۆر رێزی موحه‌مه‌د بگرن و به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك چاویان تێوه‌ی بێ و له‌ڕووی زانستییه‌وه‌ په‌روه‌رده‌ی بكه‌ن.
له‌وكاته‌شدا، كه‌ناكۆكیی و دووبه‌ره‌كییه‌كی مه‌زن له‌نێوانی هه‌ردوو ئایینه‌(تاك‌ خوداییه‌كان)دا، واته‌ له‌نێوانی (جوله‌كه‌و مه‌سیحی) له‌ئارادا بوو، مه‌سیحییه‌كان به‌هه‌موو توانایه‌كیانه‌وه‌ تێده‌كۆشان بۆ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر دوژمناكانیاندا.
ئیدی،پاش گه‌ڕانه‌وه‌یان له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌ی دیمه‌شق و له‌ڕوانگه‌ی داوا و بۆچوون وڕاسپارده‌كانی باهیراوه‌، نۆفێلی سه‌رۆكی مه‌زنی مه‌سیحییه‌كانی دورگه‌ی عه‌ره‌بیی، كه‌ خاڵی خه‌دیجه‌ش بوو، داوا له‌خه‌دیجه‌ی خوشكه‌زای ده‌كات، له‌مه‌ودوا موحه‌مه‌د بكاته‌ به‌رپرسیاری كاروانه‌ بازرگانییه‌كه‌ی، خه‌دیجه‌ش به‌قسه‌یده‌كات. به‌مچه‌شنه‌، ئیتر موحه‌مه‌د ئه‌و هه‌له‌ی بۆ هه‌ڵكه‌وت كه‌ زۆرتر له‌جاران سه‌ردانی دیمه‌شق بكات و به‌مه‌ش ده‌یتوانی یه‌كه‌سه‌رو ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ (باهیرا)دا یه‌كتری ببیننه‌وه ‌و په‌یوه‌ندییه‌كی ڕێكوپێك ڕابگرن.
له‌به‌رئه‌وه‌ش،كه‌ ده‌ستپێكی ڕاگه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی موحه‌مه‌د به‌بێ پشتیوانی و توانایه‌كی مالیی سه‌خت و زه‌حمه‌ت بوو… ئه‌م گرفته‌ش به‌هۆی خه‌دیجه‌وه‌ چاره‌سه‌رکرا، چونکه‌ موحه‌مه‌د به‌هۆی سه‌رڕاستی و دڵسۆزییه‌وه‌، ببوویه‌ جێگه‌ی موتمانه‌ی خه‌دیجه‌، بێجگه‌له‌وه‌ش نۆفێلی خاڵی خه‌دیجه‌ داوای له‌ خوشكه‌زاكه‌ی كردبوو كه‌ شوو به‌موحه‌مه‌د بكات، ئه‌وكاتانه‌ موحه‌مه‌د 25 ساڵان و خه‌دیجه‌ش40 ساڵانبوو، ئیتر دوای ئه‌مه‌ به‌ته‌واوی گیروگرفتی مالیی له‌به‌رده‌م موحه‌مه‌د هه‌ڵگیران.
پاشان، كه‌ موحه‌مه‌د یه‌كه‌مین په‌یامی به‌ خه‌دیجه‌ ڕاده‌گه‌یه‌نێت، تووشی سه‌رسووڕمان ده‌بێت و ڕوده‌كاته‌ موحه‌مه‌دو پێیده‌ڵـێت:
“باشه‌ تۆ پێمبڵـێ له‌كوێ بووی؟ چه‌ندین كه‌سم ناردۆته‌ سۆراخت و به‌دواشتدا گه‌ڕان، هه‌موو مه‌ككه‌و ده‌وروپشتی گه‌ڕان و په‌یدایان نه‌كردی و به‌نائومێدی گه‌ڕانه‌وه‌…”.
موحه‌مه‌د وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌:
“خه‌ریكی شیعردانان بووم، هێنده‌م نه‌ماوه‌ ببمه‌ (مه‌جنون)”.
خه‌دیجه‌ش ده‌ڵـێت:
“له‌خوا ده‌پاڕێمه‌وه‌ كه‌ بتپارێزێ و تووشی شتی واتنه‌كات… مێژووی ته‌به‌ری ل 849

ئاله‌وكاته‌دا، ئیتر پێغه‌مبه‌ر نهێنییه‌كه‌ی بۆ خه‌دیجه‌ ده‌دركێنێ و په‌یامی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌ی پێڕاده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌م ئایه‌ته‌ی بۆ ده‌خوێنێته‌وه‌:
” یا ایها المدثر”
خه‌دیجه‌ زۆر سه‌رسامده‌بێ (ئه‌وكاته‌ ته‌مه‌نی 55 ساڵان بوو)، پاشئه‌وه‌ ده‌ستده‌خاته‌ ده‌ستی مه‌حه‌مه‌ده‌وه ‌و ده‌یبات بۆلای خاڵی (وه‌ره‌قه‌ی بن نۆفێل)، ئه‌ویش به‌خۆشییه‌كی زۆره‌وه‌ مژده‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌ی پێڕاده‌گه‌یه‌نێ و ده‌ڵـێت:
“سوێند به‌خوا ده‌خۆم، كه‌ ژیانمی پێبه‌خشیووم و هه‌ر خۆیشی خاوه‌نییه‌تی، تۆ ئیتر بوویته‌ پێغه‌مبه‌ری ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌(ئوممه‌ته‌)… خه‌لكی دژت ده‌وه‌ستنه‌وه ‌و دڵبریندارت ده‌كه‌ن و به‌ربه‌ره‌كانێت ده‌كه‌ن و ده‌ربه‌ده‌ریشت ده‌كه‌ن، شه‌ڕت دژده‌كه‌ن، منیش تا ئه‌وكاته‌ی له‌ژیاندابم هه‌ر پشتیوانیتده‌كه‌م و یارمه‌تی خودا ده‌ده‌م”. مێژووی ته‌به‌ری ل 85
هه‌ر پاشئه‌وه‌ی كه‌ (وه‌ره‌قه‌) په‌یامه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری په‌سه‌ند كرد و له‌كۆسپ و ته‌گه‌ره ‌و گرفتارییه‌كانی ئاینده‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی په‌یامه‌كه‌ی ئاگاداریكرده‌وه‌، ئیتر خه‌دیجه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین ژنی مه‌ككه‌، یه‌كه‌م كه‌س بوو باوه‌ڕی به‌ پێغه‌مبه‌ر هێناو بووه‌ پشتیوانی مێرده‌كه‌ی.
له‌نێو سه‌رۆكه‌ مه‌سیحییه‌كانیشدا، که‌ باوه‌ڕیان به‌موحه‌مه‌د هێناو پشتیوانیان لێكرد، كه‌وتنه‌ پڕوپاگه‌نده‌ی باش بۆی، ده‌توانین ناوی (ئامرۆی ئیبن نۆفێل) بێنین.
ده‌رباره‌ی كه‌سایه‌تیی و توانا و كارامه‌یی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌شی، ده‌توانین بڵێین، ئه‌و خاوه‌نی گشت توانا و سیما و كارامه‌ییه‌ك بوو بۆ گرتنه‌ئه‌ستۆی ئه‌و په‌یامه‌:
– له‌ڕوی خێڵه‌كییه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ قوڕه‌یشییه‌كان، ئه‌وانیش به‌ده‌سه‌ڵاتدارترین خێڵی عه‌ره‌ب بوون، جگه‌ له‌وه‌ش كلیلی كه‌عبه‌شیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو.
– له‌ڕوی خانه‌واده‌ییشه‌وه‌،هه‌موو باپیره‌كانی به‌رپرسیارو كلیل به‌ده‌ستی كه‌عبه‌ ببوون.
– له‌ڕوی زیره‌كیی و هۆشیاریی و زانیاریشه‌وه‌، موحه‌مه‌د گه‌نجترین و خوێنگه‌رمترین هه‌ستی شۆڕشگێڕانه‌ی هه‌بوو، له‌گشت ئه‌ندامانی خێڵه‌كه‌شی به‌توانا و ‌كارامه‌تربوو.
– له‌ڕوی كه‌سایه‌تیشه‌وه‌، كه‌سێكی ئازاو به‌تواناو پته‌وو گوته‌بێژ(خه‌تیب)ێكی گه‌وره ‌و خاوه‌نی جه‌ماوه‌رییه‌كی زۆربوو و خه‌ڵكی خۆشیانده‌ویست.
هه‌روه‌هاش، له‌پشتی گشت پشتیوانیه‌كان و زانیاریی و په‌یام و كاره‌كانییه‌وه‌، (سه‌لمان فارسی) گه‌وره‌ترین ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینی. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌یه‌كه‌مین شێوه‌ی داڕشتنی شیعره‌كانی موحه‌مه‌د، به‌پێی شێوازی شیعری فارسیی بوون. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ زاناو شاره‌زایانی مێژوویی له‌مه‌ڕ یه‌كه‌مین گوته‌كانی پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێن:هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌وه‌وه‌ نییه‌ به‌وه‌ی كه‌ موحه‌مه‌د شاعیر بووه‌. له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا، هه‌روه‌ك له‌لاپه‌ڕه‌كانی پێشه‌وه‌ بینیمان، موحه‌مه‌د یه‌كه‌مین گوته‌ی كه‌ به‌خه‌دیجه‌ی گوت ئه‌وه‌بوو: كه‌وا بۆته‌ شاعیر یاخود مه‌جنون.
خاڵێكی گرنگی تریش، كه‌پێویسته‌ ئاماژه‌ی بۆبكرێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌و بره‌وی ئه‌ده‌بیی و شیعریی عه‌ره‌ب له‌و سه‌رده‌مه‌دا هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می (جاهیلیی)، ئه‌وكاته‌ خه‌ڵكی له‌و باوه‌ڕه‌دابوون؛ كه‌ هه‌ر شاعیرێك “شه‌یتانێك له‌گه‌ڵیدایه ‌و شیعری به‌گوێدا ده‌خوینێت”.به‌ڵام له‌زمانی موحه‌مه‌ده‌وه‌، ئه‌و كه‌سه‌ی شیعری پێڕاده‌گه‌یه‌نێت، كه‌سێكه ‌و ناوی (جوبرائیل)ه‌، ئه‌م ناوه‌ش له‌ڕوانگه‌ی ئایینی جوله‌كه‌وه‌، بریتییه‌ له‌(په‌یامهێنه‌ری خودا). لێره‌شدا پرسیارێك قوتده‌بێته‌وه ‌و ده‌بێت له‌وه‌بگه‌ین، ئاخر چۆن ده‌گونجێت كه‌ خودا (په‌یامبه‌رێك بۆ په‌یامبه‌ره‌كه‌ی) خۆی ،واته‌ چۆن پێغه‌مبه‌رێك ڕه‌وانه‌ی لای پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆی ده‌كات؟.بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌و چاكتر ڕونكردنه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌كه‌مان، لێره‌دا ئایه‌تێكی قورئان دێنینه‌وه‌، كه‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌ندوباو و پڕوپاگه‌نده‌یه‌كی زۆر له‌ناو خه‌ڵكیدا ڕاگه‌یه‌نراوه‌، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌:
“چاك ئه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ ده‌ڵێن كه‌سێك به‌زمانی فارسی ده‌دوێ و وانه‌ی موحه‌مه‌د ده‌داته‌وه‌. (سوره‌تی 16، ئایه‌تی3) .
گوته‌(حه‌دیس)ێكی تری به‌ناوبانگ و ناسراوی موحه‌مه‌دیش هه‌یه‌ ده‌ڵـێت:
“گه‌ر ئه‌بوزه‌ڕیش ده‌ركی به‌وه‌ده‌كرد ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌لمانی فارسیی (ڕوزبه‌هان) ده‌یزانێ، ئه‌وا یه‌كسه‌ر ئه‌ویش هه‌ڵده‌گه‌ڕایه‌وه‌”. ئێستاش ئیتر دوای تێپه‌ڕبوونی چه‌ندین سه‌ده‌، ئه‌م گوته‌یه‌ مرۆڤ به‌ئاسانی لێیتێده‌كات، له‌كاتێكدا كه‌ جاران، خاوه‌نباوه‌ڕ و ئیمانداره‌كانیش له‌به‌ر به‌رته‌سكی بیركردنه‌وه‌یان نه‌یانده‌توانی و نه‌یانده‌وێرا ده‌رك به‌نهێنییه‌كی وا بكه‌ن و نه‌یانده‌ویست ڕاستییه‌كی له‌و بابه‌ته‌ ببیستن.
ئاخۆ چه‌ند ئه‌بوزه‌ڕ سه‌رو ماڵ و گیانیان به‌خشیبێ له‌پێناوی بیركردنه‌وه‌یه‌كی ئاوهادا، كه‌چی ڕێبه‌ره‌كان هه‌ر ملهوڕانه‌ پابه‌ندبوون به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌؟!.
له‌هه‌مانكاتدا، ئه‌م گوته‌یه‌ی موحه‌مه‌د، ئه‌وه‌ده‌رده‌خات كه‌ موحه‌مه‌د له‌شێوه‌ی بیركردنه‌وه‌ی ئه‌بوزه‌ڕ و سه‌لمان تێگه‌یشتبێت، ئه‌وه‌ش خۆی له‌خۆیدا، به‌ڵگه‌یه‌كی مێژوویی زیندووه‌.هه‌روه‌هاش، باشترین به‌ڵگه‌ی سه‌لمێنه‌ره‌ بۆ بۆچوونه‌كانمان، به‌رامبه‌ر گشت ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌نایانه‌وێ له‌ڕاستیی نزیكببنه‌وه‌ و ڕاستیی تێبگه‌ن.
به‌ته‌واویی، نازانین ئاخۆ له‌كه‌یه‌وه‌ ناوی (ڕوزبه‌هان) گۆڕدراوه‌ به‌(سه‌لمان فارسیی)، به‌ڵام ده‌توانین زۆر به‌چاكی ڕه‌چاوی ئه‌وه‌بكه‌ین كه‌ جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ نییه‌ له‌نێوان، ئیسلام و موسوڵمان و سه‌لمان، هه‌موویان هه‌ر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ یه‌ك سه‌رچاوه‌. به‌بێهۆش نییه‌، هه‌ر كه‌بزوتنه‌وه‌كه‌ی موحه‌مه‌د كه‌وته‌گه‌ڕ و په‌ره‌یسه‌ند، ئێدی موحه‌مه‌د به‌نرخێكی خه‌یاڵی سه‌لمان(ڕوزبه‌هان) له‌ خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌كڕێته‌وه‌. سه‌لمان نرخی سێسه‌د دارخورما و چل ئوقیه‌ (پێودانگی ئه‌وكاته‌بوو، ده‌كاته‌ 7 مسقاڵ یاخود 35 گرام ئاڵتوون)بوو.
بۆ كڕینی سه‌لمانیش، زۆربه‌ی خاوه‌نباوه‌ڕه‌كان پاره‌یان كۆكرده‌وه‌ و له‌كڕینیدا به‌شداربوون.
ئا له‌وكاته‌شه‌وه یه‌،‌ كه‌ شیعره‌كانی موحه‌مه‌د ده‌ستپێده‌كه‌ن، كه‌ جیاوازن له‌گشت قه‌سیده ‌و چوارینه‌كانی له‌وه‌وپێش و وشه‌كان جوان و ڕازاوه‌ن و به‌چه‌ند وشه‌یه‌كی ڕَێكوپێك، په‌یامه‌ گرنگه‌كانیان ده‌رده‌بڕی و كاریان له‌خه‌ڵكی ده‌كرد، به‌ڕاده‌یه‌كی وا كه‌ زۆر كه‌سی ناوداری قوڕه‌یش كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌رییانه‌وه ‌و زۆر به‌خێرایی و هه‌ر به‌بیستنی چه‌ند وته‌یه‌ك له‌ موحه‌مه‌ده‌وه‌ یه‌كسه‌ر ده‌بوونه‌ ئیسلام.
به‌مه‌ش گوته‌كانی موحه‌مه‌د، ده‌بنه‌ به‌ڵگه‌و موعجیزه‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌ی!
هۆی سه‌ره‌كی ئه‌ودیارده‌یه‌ش كه‌ له‌ئێراندا، هیچ پاشماوه‌یه‌كی شیعری فارسیی كۆن و شاعیره‌ فارسه‌كانی پێش ئیسلام نادۆزرێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ موسوڵمانه‌كان، هه‌ر له‌گه‌ڵ داگیركردنی ئێراندا، كه‌وتنه‌ كوشتوبڕی شاعیران و ئه‌وانه‌ش كه‌ ڕزگاریانبوو كردیاننه‌ كۆیله‌ی خۆیان.
جگه‌له‌وه‌ش، گشت كتێبه‌ كۆنه‌كانیان سووتاند و كه‌وتنه‌ تێكوپێكدانی كتێبخانه‌كان، ئه‌وه‌ش به‌ومه‌به‌سته‌بوو كه‌ هیچ كه‌سێك هه‌ست به‌نزیكایه‌تیی شیعره‌كانی ئیسلام و شیعری فارسیی نه‌كات.
به‌مشێوه‌یه‌ش، چونكه‌ گوته‌كانی موحه‌مهد‌ جیاوازبوون له‌شیعره‌كانی قۆناغی (جاهیلیی)، خه‌ڵكیش وه‌ك موعجیزه‌یه‌ك دایاننه‌ قه‌ڵه‌م.موحه‌مه‌د ناوێكی تایبه‌تی و جیاوازی بۆ كتێبه‌كه‌ی هه‌ڵبژارد، به‌ومه‌به‌سته‌ی كه‌ناوی كتێبه‌كه‌ی جودابێت له‌و ناوانه‌ی كه‌ عه‌ره‌به‌كان بۆ گوته‌كانیان به‌كاریانده‌هێنا، ئه‌و ناوی سه‌رجه‌می كتێبه‌كه‌ی ده‌نێت (قورئان)، له‌كاتێكدا له‌وه‌وپێش عەرەبەكان ناوی سه‌رجه‌می كتێبه‌كانیان به‌(دیوان) نێوده‌برد.

هه‌روه‌هاش،هه‌ربه‌شێكی كتێبه‌كه‌ی به‌(سوره‌ت) نێوده‌برد، به‌ڵام عه‌ره‌به‌كان به‌(قه‌صیده‌) ناویانده‌برد.
به‌هه‌مانشێوه‌ش، هه‌ربه‌شێكی سوره‌ته‌كانی به‌(ئایه‌ت) دانا، كه‌چی عه‌ره‌به‌كان پێیانده‌گوت به‌یت(بیت). جگه‌له‌وه‌ش له‌كۆتایی هه‌رئایه‌تێكشدا دابڕان و وه‌ستانێكی پیشانده‌دا، له‌گه‌ڵ ئایه‌ته‌كانی تردا، بۆ ده‌ربڕینی سه‌روایه‌ك (الاتقان ل 18.).

جنۆكه‌كان باوه‌ڕ به‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ده‌هێنن

ڕۆژێكیان، عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب، (دووه‌مین خه‌لیفه‌)، له‌ مزگه‌وته‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامدا دانیشتبوو، عه‌ره‌بێك دێته‌ ژووره‌وه ‌و به‌دوای عومه‌ردا ده‌گه‌ڕێت: عومه‌ریش هه‌ر كه‌ده‌یبینێ ده‌ڵـێت: “ئه‌م پیاوه‌ (عه‌ره‌به‌) هێشتا هه‌ر گاوره ‌و له‌سه‌رده‌می جاهیلیشدا قه‌شه‌یه‌كی بابلیه‌كان بووه‌”.
عه‌ره‌به‌كه‌ سڵاو له‌ عومه‌ر ده‌كات و لێیدانده‌نیشێت. پاشان عومه‌ر لێیده‌پرسێ:
هاتیته‌سه‌ر ئایینی ئیسلام؟
عه‌ره‌به‌كه‌ش ده‌ڵـێت:
“به‌ڵـێ”.
عومه‌ر پرسیاری لێده‌كاته‌وه‌:
“پێمانبڵـێ، سه‌یروسه‌رسوڕێنترین هه‌واڵێك كه‌ شه‌یتانه‌كه‌ت له‌پێش ئیسلامدا پێیڕاگه‌یاندی چیبوو؟”.
عه‌ره‌به‌كه‌ش له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵـێت:
“شه‌یتانه‌كه‌م، مانگێك یاخود ساڵێك پێش ئیسلام، هاته‌ لام و پێیگوتم: ئه‌ی نابینی چۆن داستانی جنۆكه‌كان گۆڕدرا؟”.
جوبه‌یری ئیبن موتائیم ده‌یگێڕایه‌وه‌:
له‌ باڤانه‌ (Bavane)، له‌نزیك بتێكه‌وه‌ دانیشتبووین، ئه‌وه‌ش پێش ڕاگه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری خودا بوو، ئه‌وكاته‌ حوشترێكمان كردبووه‌ قوربانیی، له‌پڕ كه‌سێك هاواریكرد: “گوێبگرن له‌م شته‌ سه‌رسووڕێنه‌ره‌: وا دره‌وشه‌ی ڕاگه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ بڵێسه‌ی سه‌ند، ئه‌وه‌تا تاشه‌به‌ردی گڕدارمان له‌ئاسمانه‌وه‌ تێده‌گرێ، ئه‌وه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌رێك دێته‌ مه‌ككه ‌و ناوی ئه‌حمه‌ده ‌و شوێنی كۆچ و ئاواره‌یشی مه‌دینه‌ ده‌بێ(كتێبی مێژووی ته‌به‌ری). ده‌بێ سه‌رنجی ئه‌وه‌ش بده‌ین كه‌ وشه‌ی (مه‌جنوون) له‌(جن)ه‌وه‌، واته‌ (شه‌یتان)ه‌وه‌ هاتووه‌، واتاكه‌شی بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌(جن كاری تێكردووه‌- شه‌یتان ده‌ستی لێداوه‌)، نه‌ك شێت، چونكه‌ وشه‌ی به‌رامبه‌ر به‌(شێت) له‌عه‌ره‌بیدا (محبول- مه‌حبوول)ه‌ نه‌ك (مه‌جنون).
لەسەردەمی جاهیلییدا ، دەوڵەمەند و ڕۆشنبیرەکانی عەرەب ، کەچینی دەسەڵاتداریان پێکدەهێنا، خۆیان دابەشکردبوو بەسەر چوار دەستەدا:
1_ سه‌رۆك و ڕابه‌رانی هه‌ر خێڵێك، ئه‌مانه‌ كه‌سانی به‌ده‌سه‌ڵات و پایه‌بڵندتربوون له‌چاو ئه‌وانیتردا، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، له‌ڕووی ئابووریی و سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ (ئه‌نجومه‌نی قوڕه‌یش)یان پێكده‌هێنا.
2-_سه‌رۆكه‌ ئایینییه‌كان (جووله‌كه ‌و مه‌سیحی و كلیلدارانی كه‌عبه‌).
3_ شاعیرو گوته‌بێژه‌كان.
4_ مه‌جنوونه‌كان: مه‌جنوون ئه‌وكه‌سه‌بوو كه‌ جنۆكه‌ (جن- شه‌یتان) له‌گیانیدابوو، له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌وانه‌ ده‌بوورانه‌وه ‌و ئاره‌قیانده‌رده‌دا و خۆیانده‌چه‌مانه‌وه‌، ئێدی پاشئه‌وه‌ی هۆشیان به‌به‌رداده‌هاته‌وه‌، ئه‌وكاته‌ ئیتر ده‌یانتوانی چ به‌شیعر و چ به‌گوته‌بێژیی،په‌یامه‌كانیان په‌خشكه‌نه‌وه‌ و پێشبینی ئاینده‌یان ده‌كرد و ده‌شیانتوانی جنۆكه‌ له‌له‌شی كه‌سێكی نه‌خۆشدا ده‌رپه‌ڕێنن.. تاد.
له‌ڕوانگه‌ی ئایه‌ته‌كانی قورئانه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری ئیسلام له‌ هه‌رزه‌كارییه‌وه‌ تاكو ئه‌ورۆژه‌ی كه‌ په‌یامه‌كه‌ی ڕاگه‌یاند، بەهه‌ر چوارقۆناغه‌كه‌دا تێپه‌ڕیبوو و پاشئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر چوار قۆناغه‌كه‌ی بڕیبوو، ئه‌وجا هات و پێغه‌مبه‌رایه‌تیی و په‌یامه‌كه‌ی خۆی ڕاگه‌یاند:
ده‌رباره‌ی ده‌سته‌ی یه‌كه‌م، وه‌ك چینی به‌ده‌سه‌ڵات و پایه‌داری عه‌ره‌به‌كان بوو، رێبه‌رایه‌تی قوڕه‌یشییه‌كانیش هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ له‌نێو عه‌ره‌به‌كاندا چه‌سپیبوو. هه‌ركه‌سێ ده‌زانێت، گه‌ر پێغه‌مبه‌ری ئیسلام به‌هه‌تیوی سه‌رده‌می مناڵی بردبێته‌‌سه‌ر و دوور له‌ژیانی خانه‌واده‌ییه‌وه‌ په‌روه‌رده‌کراوه‌، به‌ڵام هه‌موو خێزانه‌كه‌ی بریتیبوون له‌سه‌رۆكه‌كانی خێڵی قوڕه‌یش، هه‌رئه‌مه‌ش وایده‌كرد كه‌خۆی له‌ئاستی شێخه‌ گه‌وره‌كانی كه‌عبه‌دا دابنێ و له‌گه‌ڵیاندا دابنیشێ و له‌كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌كانیاندا به‌شداربێت، ته‌نانه‌ت ده‌بووه‌ جێگره‌وه‌ی (ئه‌بوتالیب)یش، هه‌روه‌ها نابێت ئه‌وه‌ش له‌یادبكه‌ین، پاش ماره‌كردنی خه‌دیجه‌ش، ئیتر بووه‌ یه‌كێك له‌كه‌سه‌ هه‌ره‌ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌ده‌سه‌ڵاته‌كانی قوڕه‌یش، به‌وه‌ش بووه‌ ئه‌ندامێكی چالاكی هه‌موو كۆڕو كۆبوونه‌وه‌كانی شێخه‌كانی قوڕه‌یش… به‌ڵام ڕاگه‌یاندنی كتوپڕی په‌یامی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌ی، بووه‌ هۆی له‌ده‌ستدانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی، به‌تایبه‌تی كه‌ سه‌رۆكه‌ گه‌وره ‌و به‌ته‌مه‌نه‌كانی قوڕه‌یشی وه‌ك (ئه‌بوجه‌هل و ئه‌بو له‌هه‌ب) دژی وه‌ستانه‌وه ‌و تاوانباریانكرد به‌(مه‌جنوون)ی و ده‌یانگوت (شه‌یتان په‌ی پێبردووه‌).
– ده‌سته‌ی دووه‌می چینی ده‌سه‌ڵاتتداری عه‌ره‌بیش، واته‌ سه‌رۆكه‌ ئایینییه‌كان، ڕێبازی ژیانیان زۆر له‌وه‌ی موحه‌مه‌ده‌وه‌ نزیكبوو و پێشبینی ئه‌وه‌شیان لێكردبوو كه‌ پاشه‌ڕۆژێكی (دره‌وشه‌داری) ده‌بێ. له‌مباره‌یه‌شه‌وه‌ چ سه‌رۆكه‌ دینییه‌كانی جوله‌كه‌و چ مه‌سیحییه‌كان ،هه‌میشه‌ به‌گه‌رمی كه‌وتبوونه‌ گفتوگۆ و بیروڕاگۆڕینه‌وه له‌گه‌ڵی‌. خۆ گه‌ر پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، وه‌ك كه‌سێكی به‌ده‌سه‌ڵات و خانه‌دانی قوڕه‌یش، بهاتایه‌و په‌یامه‌كه‌ی به‌ناوی یه‌كێك له‌و دوو ئاینه‌وه‌ بڵاو بكردایه‌ته‌وه،‌ ئه‌وا یه‌كسه‌ر ده‌كه‌وتنه‌ پشتیوانیی و لایه‌نگرییه‌كی گه‌وره‌ی، به‌ڵام كه‌ پێغه‌مبه‌ر هات و په‌یامه‌كه‌ی وه‌ك په‌یامێكی جودا و نوێتره‌وه‌ په‌خشكرده‌وه‌، ئیتر ئه‌وانیش كه‌وتنه‌ ناكۆكیی و دژایه‌تیكردنی…
– له‌كۆتاییشدا، ده‌سته‌ی سێهه‌م و چواره‌م، له‌لایه‌كه‌وه‌ شیعرو شاعیریی، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ “به‌وه‌ی كه‌ بۆته‌ مه‌جنون)، له‌لاپه‌ڕه‌كانی پێشوتردا ئاماژه‌مان پێدا.
وشه‌ی (مدثر) كه‌ له‌یه‌كه‌مین گوته‌ی موحه‌مه‌ددا به‌دیده‌كرێ،واتاكه‌ی باری (حاڵ و نه‌شئه‌ی مه‌جنونیی) ده‌گه‌یه‌نێ، ئه‌م وشه‌یه‌ له‌لای عه‌ره‌به‌كان له‌سه‌رده‌می جاهیلییدا به‌و مه‌به‌سته‌ به‌كارهێنراوه‌ كه‌ باری (حاڵ لێهاتن) ده‌گەیەنێت. گه‌ر موحه‌مه‌د ئه‌م وشه‌یه‌ی به‌كارهێنا، له‌به‌رئه‌وه‌بوو كه‌ له‌به‌ر ئێش و ئازار، خۆی چه‌ماندبووه‌وه‌ و ئه‌مه‌ش كه‌ هه‌ڵوێستێكی تایبه‌تیی و دیاری مه‌جنوونه‌كان بوو. تاوه‌كو ئه‌مڕۆش هه‌ر هه‌ندێك كه‌سی (مه‌جنوون) له‌ئێراندا ماون، به‌تایبه‌تی له‌شاری (بێجستان)دا زۆر به‌دیده‌كرێن.
شوانێكی نه‌خوێنده‌وار، ناوی دكتۆر (گاوارسی)یان لێنابوو، له‌پێش شۆڕشی ئێراندا، واباسیلێده‌كرا، كه‌ پیاوێكه‌، ده‌توانێ چاره‌سه‌ری هه‌موو ده‌رد و ئازارو ناخۆشی و چه‌رمه‌سه‌ره‌یه‌ك بكات… تاد.
ڕۆژێكیان، له‌هۆده‌یه‌كدا چه‌ند كه‌سێكی نه‌خۆش و ده‌رده‌دار چاوه‌ڕوانیده‌كه‌ن، له‌ناكاوێكدا په‌یداده‌بێ و داده‌نیشێ و له‌پڕ حاڵده‌یگرێ. پاش ماوه‌یه‌ك كه‌ حاڵه‌كه‌ی به‌ریده‌دا، هاوارده‌كا كه‌ له‌گه‌ڵ جنۆكه‌كه‌یدا كه‌وتۆته‌ په‌یوه‌ندییه‌وه‌، ئیتر ده‌كه‌وێته‌ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری گرفتارییه‌كانی ئه‌وكه‌سانه‌، یاخود دركاندنی رازو گوزارشی دڵ و ده‌روونیان…

هاوده‌ردی و كۆمه‌كی پێغه‌مبه‌ر له‌گه‌ڵ جنۆكه‌كانداو
تێكۆشانی دژ به‌شاعیره‌كان

هه‌روه‌ك له‌ڕوی مێژووییه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، ماوه‌ی چه‌ند سالێك تێده‌په‌رێت له‌نێوان یه‌كه‌مین ئایه‌ت و پاشان په‌یدابوونی ئایه‌ته‌كانی تردا. مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ له‌نێوان ئایه‌تی (موده‌سیر- مدثر) كه‌یه‌كه‌مین ئایه‌ت بوو (له‌وكاته‌دا موحه‌مه‌د ده‌كه‌وێته‌ بارو دۆخێكی شاعیریی و به‌ركاریگه‌ریی جنۆكه ‌و دۆخی مه‌جنوونیی به‌ئاشكرا لێوه‌ده‌بینرا)، تائه‌وكاته‌ی ئایه‌ته‌كانیتر ده‌رده‌بڕێ، ماوه‌یه‌كی درێژی چه‌ند ساڵه‌ تێده‌په‌ڕێت. له‌ڕاستیدا ئه‌م ماوه‌درێژه‌، ته‌رخانكرابوو بۆ بیركردنه‌وه‌ و قوڵبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تیی پێغه‌مبه‌ر و خۆئاماده‌كردن بۆهه‌ڵبژاردنی دوائامانج و چاكتر ده‌ستنیشانكردنی ڕێگه‌وشێوازی په‌خشكردنه‌وه‌ی په‌یامه‌كه‌ی. به‌تایبه‌تیش كه‌ شیعرو شاعیریی و مه‌جنوونیی به‌ئاسانی نه‌ده‌چووه‌ مێشكی ژنه‌كه‌یه‌وه ‌و قبوڵینه‌ده‌كرد، چونكه‌ ئه‌وخۆی باوه‌ڕی به‌بوونی (تاكه‌ خوا)یه‌ك هه‌بوو و سه‌ربه‌ئایینی (مه‌سیحیی) بوو. هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌ش، موحه‌مه‌د ده‌بوو ڕێچكه‌یه‌كی به‌رزو مه‌زنتر بگرێته‌به‌ر، له‌چاو هه‌رچوار ده‌سته‌كه‌ی تردا كه‌ له‌وه‌وپێش باسمان لێوه‌كردن. ئه‌ویش بریتیبوو له‌ هه‌ڵكردنی ئاڵای په‌یامێكی پڕ به‌باوه‌ڕ و هه‌ڵبژارده‌ بۆ (پێغه‌مبه‌رایه‌تیی)و (په‌یامڕاگه‌یاندن).
یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ هانیده‌دات بۆ ڕاگه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی، به‌بێ هیچ دوودڵییه‌ك (خه‌دیجه‌)بوو، هه‌وڵێكی زۆریشده‌دا بۆ دابینكردنی پشتیوانییه‌كی زۆری سه‌رۆكه‌ مه‌سیحییه‌كان بۆ په‌یامه‌ نوێیه‌كه‌ی مێرده‌كه‌ی.
هه‌رله‌سه‌ره‌تای ڕاگه‌یاندنی په‌یامی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌یه‌وه‌، موحه‌مه‌د ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ توشی (جنوون) ببوون فه‌رامۆشنه‌كرد، به‌ڵكو ئه‌وه‌یڕاگه‌یاند كه‌ (جنۆكه‌)كانیش په‌یوه‌ندییان پێوه‌ كردووه‌ و باوه‌ڕیان پێهێناوه ‌و نوێژی بۆده‌كه‌ن. بڕوانه‌ (سوره‌تی جن- جنۆكه‌)
چه‌نده‌ نه‌رم و نیانی پیشانی به‌رامبه‌ر جنۆكه‌كان ده‌رده‌بڕێ، كه‌چی به‌پێچه‌وانه‌وه‌، زۆر به‌توندی ده‌كه‌وێته‌ بوغزاندن و دژایه‌تیكردنی شاعیران (كه‌ خاوه‌نی كاره‌كته‌رێكی پڕ له‌ هۆشیاریی و هه‌ست و سۆزی ناسكن).
ئه‌وه‌بوو هه‌ر كه‌ ده‌سه‌ڵاتیشی په‌یداكرد، یه‌كسه‌ر ده‌كه‌وێته‌ دژایه‌تیكردنێكی توندوتیژیانه‌وه ‌و هه‌ندێكیشیان ده‌كوژێت، له‌دووشوێنی لاپه‌ڕه‌كانی قورئانیشدا هێرشیانده‌باته‌سه‌ر و سوكایه‌تیشیان پێده‌كات.
شایانی ده‌ستنیشانكردنه‌، له‌نێوان ڕه‌وانه‌كراوو نێردراو –رسول-و په‌یامبه‌ر(نبی)دا جیاوازی هه‌یه‌و دوو قۆناغی جودا ده‌رده‌خه‌ن، پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیش به‌ هه‌ردوو قۆناغه‌كه‌دا تێپه‌ڕیوه‌و هاوشانی قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردن و ده‌سه‌ڵات په‌یدا كردنییه‌تین: واته‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ (ڕه‌وانه‌كراو- رسول) بوو، پاشان ده‌بێته‌ (په‌یامبه‌ر- نبی)و په‌یامه‌كه‌ی ڕاده‌گه‌یه‌نێت.
ئه‌وه‌بوو له‌سه‌ره‌تاوه‌ (په‌یامه‌كه‌)ی ئاراسته‌ی ئومملقوڕا (أم القرى ) و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی ده‌كات، به‌ڵام دوایی ئیتر په‌یامه‌كه‌ی بره‌وپێده‌دات و ئاراسته‌ی عه‌ره‌به‌كانی ده‌كات و ئه‌وجا له‌كۆتاییشدا بۆ سه‌راپای جیهان و به‌په‌یامێك بۆ گشت مرۆڤایه‌تیی نێویده‌بات.

جوبرائیلی یه‌كه‌م كێ بوو؟

پاش توێژینه‌وه ‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی ورد و هه‌مه‌لایه‌نه ‌و به‌پێی گوته‌كانی قورئانیش (سوره‌تی 16، ئایه‌تی3 ) كه‌ له‌لاپه‌ڕه‌كانی پێشودا به‌سه‌رمانكرده‌وه‌، یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ موحه‌مه‌دی فێری شیعركرد به‌شێوازی فارسیی، ئه‌وه‌ (ڕوزبه‌هان)ی فارسیی بوو. ئه‌وه‌بوو پاشان ناوه‌كه‌شی گۆڕا و به‌ سه‌لمان ناسرا.
له‌سه‌رده‌می جاهیلییدا، دابونه‌ریتێكی باو هه‌بوو، به‌پێی ئه‌و دابونه‌ریته‌ش ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕدارن، خاوه‌ن سروشتێكی پاكوبێگه‌ردن و ده‌بوایه‌ ساڵانه‌ چه‌ندرۆژێك له‌ئه‌شكه‌وتی (حه‌را) بمێننه‌وه‌. هه‌رهه‌موویان چ هه‌ژار بوونایه‌ یاخود ده‌وڵه‌مه‌ند، خاوه‌ن كۆیله‌ بوونایه‌ یان كۆیله‌، پێكه‌وه ‌و به‌هاوشانی یه‌كتری له‌ناو ئه‌و ئه‌شكه‌وته‌دا ده‌مانه‌وه‌. به‌بێ هیچ دوودڵییه‌ك، له‌كاتی خه‌ڵوه‌ته‌دابووه‌ كه‌ (روزبه‌هان) پێغه‌مبه‌ری ئیسلامی فێری شیعر به‌شێوازی فارسیی کردووه‌. له‌لای زه‌رده‌شتیش باسی دابونه‌ریتی ئه‌شكه‌وت و په‌ناگه‌ی “حه‌ڕا” كراوه‌.
پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ساڵانه‌ بۆ ماوه‌ی مانگێك ده‌چووه‌ خه‌ڵوه‌ته‌وه‌ له‌ ئه‌شكه‌وتی (حه‌ڕا)، ئه‌ویش به‌پێی دابونه‌ریتێكی دێرینی قوڕه‌یشی سه‌رده‌می جاهیلیی بوو. به‌درێژایی ئه‌م مانگه‌ش ده‌بوو خواردن و خۆراك به‌ هه‌ژاران ببه‌خشێ. ئینجا دوای تەواوبوونی ئه‌م مانگه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ (كه‌عبه‌)، ئه‌وسا ده‌بوو به‌ڕێزه‌وه‌ و به‌ده‌وری كه‌عبه‌دا بسوڕێته‌‌وه‌ (ئه‌وسه‌رده‌مه‌ ماڵی بته‌كان بوو)، پاشئه‌وه‌ ئیتر ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌.(مێژووی ته‌به‌ری، ل 848)
له‌خه‌ڵوه‌تنشینییه‌كه‌ی (حه‌ڕا)دا، سه‌لمان زانیارییه‌كی زۆری گه‌یانده‌ موحه‌ممه‌د و به‌چاكی په‌روه‌رده‌یكرد، هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌شه‌، كه‌ له‌مێژووی قورئان و ئیسلامدا، چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی بیركردنه‌وه‌ی هوشیاریی فارسیی به‌دیده‌كه‌ین، بۆنموونه‌؛ كاریگه‌ریی و ناسین و دانپێدانانی(مازدایزم)ی فارسیی له‌قورئاندا.
هه‌رچه‌نده‌ ئایینه‌ فارسییه‌كان و مازدایزم بریتی نه‌بوون له‌ ئایینه‌كانی ئیباراهیم و زۆردووریشبوون له‌ بیركردنه‌وه ‌و هۆشی سامیی و عه‌ره‌بیشه‌وه‌، به‌ڵام دانپیانانی ئایینی فارسیی له‌ قورئاندا، ئه‌وئه‌نجامه‌ی هه‌بوو كه‌ ڕێگه‌ له‌كوشتاری زیاده‌ڕه‌وییانه‌ دژبه‌فارسه‌كان بگرێ و هه‌روه‌هاش بووه‌ هۆی پاراستن و مانه‌وه‌ی دابونه‌ریتی فارسیی، ئه‌ستێره‌ناسیش له‌قورئاندا، شانبه‌شانی ئایینه‌كانی تر دانیپێدانراوه‌ (ئیسلام، مه‌سیحی، جوله‌كه ‌و زه‌رده‌شتیی).
(ده‌رباره‌ی باوه‌ڕداران، هه‌روه‌ها جوله‌كه ‌و سائیبی و نازارییه‌كان و زه‌رده‌شتیی، جگه‌ له‌مانه‌ش ده‌رباره‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ شه‌ریك بۆ خودا په‌یداده‌كه‌ن، ئه‌وا خودا خۆی دادوه‌ریی خۆی ده‌سه‌لمێنێ، خوداش ده‌رباره‌ی هه‌مووشتێ گه‌واهی خۆی ده‌دات .
(سوره‌تی 22- الحج ئایه‌تی 17)
پێغه‌مبه‌ر چه‌ندینجار، ڕایگه‌یاندووه‌ كه‌ سه‌لمان ئه‌ندامێكی خێزانه‌كه‌مان پێكدێنێ و له‌ئێمه‌یه‌، هه‌میشه‌ له‌ خه‌ڵكانیتری جوداده‌كرده‌وه ‌و ڕێزێكی تایبه‌تی لێده‌نا، جێگه‌یه‌كی دیارو تایبه‌تیی پێبه‌خشیبوو، به‌ڕاده‌یه‌كی وا كه‌ پاشانیش خه‌لیفه‌كان هه‌ر ڕێزیانلێده‌نا و هه‌میشه‌ پرسورایان پێده‌كرد.به‌ڵام پاش داگیركردنی دڕندانه‌ی ئێران له‌لایه‌ن عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌، ئیتر سه‌لمان خۆی له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی دورده‌خاته‌وه ‌و به‌تاكوته‌ریكی له‌ (تیسه‌فۆن ـ مه‌دائین) ده‌مێنێته‌وه‌.
هه‌ر ئه‌ویش بوو، كه‌ بزوتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕی شیعه‌كانی دژبه‌ ئومه‌وییه‌كان سازوئاماده‌كرد. له‌ بابه‌ته‌كانی پێشوودا باسی كاریگه‌ریی قوڵیی ـ بیروبۆچوونی فارسیمان ـ بۆسه‌ر ئیسلام كرد. له‌به‌شه‌كانی تری قورئاندا، به‌ئاسانی ده‌رك به‌باسكردنی وانه‌وه‌رگرتن و زانیاریی فێربوونی پێغه‌مبه‌ر ده‌كرێت، له‌ قورئان خۆیدا ده‌بینین: “ده‌ڵێن كه‌ تۆ فێری زانیارییه‌كان كراوی”(سوره‌تی الانعام- ئایه‌تی 15)

پێش ئیسلام، كه‌عبه‌ ماڵی بته‌كان بوو
وه‌ك ده‌زانین، جاران كه‌عبه‌ ماڵی بته‌كانی عه‌ره‌ب بوو، هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا به‌ده‌وریاندا ده‌سوڕانه‌وه ‌و نزاوخواست و داواكانیان لـێداواده‌كردن، یاخود لێیان ده‌پاڕانه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی كه‌ له‌گوناح و تاوانه‌كانیان بیانبه‌خشن.
عه‌مری ئیبن له‌ها، یه‌كه‌م كه‌س بوو كه‌ بته‌كانی له‌ كه‌عبه‌دا دانا. ئه‌وكاته‌ی كه‌ بووه‌ سه‌رۆكی خێڵه‌كه‌ی، سه‌ردانێكی شاری (بێلقا-Belgha )یكرد، له‌وێ میلله‌تێكی بینی كه‌ بتیان ده‌په‌رست… داوای یه‌كێك له‌بته‌كانیان ده‌كات… ئه‌وانیش (حوبال)ی پێشكه‌شده‌كه‌ن. ئه‌ویش له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یهێنێته‌وه‌ بۆ مه‌ككه‌ و له‌گه‌ڵ دوو بتی تر (ئوساف و نائیله‌)دا له‌که‌عبه‌ دایانده‌نێ، پاشان گومه‌زێكیان بۆدروستده‌كه‌ن و كۆبوونه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ سازده‌كه‌ن و داوا له‌خه‌ڵكه‌كه‌ ده‌كات كه‌ له‌مه‌ودوا كڕنوش بۆ بته‌كان به‌رن و بیانپه‌رستن. (توضیح الملال، ل 375
به‌مه‌ش، كه‌عبه‌ بووه‌ ماڵی بته‌كانی زۆربه‌ی زۆری عه‌ره‌به‌كانی نیمچه‌دورگه‌ی عه‌ره‌بیی، ئیدی هه‌ریه‌كه‌ له‌خێڵ و تیره‌ عه‌ره‌به‌كان بتی خۆیان، چ له‌ناوه‌وه‌ یاخود له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و ماڵه‌دا داده‌نا و ده‌یانپه‌رست.
لات بتی خێڵی (ساقیف) بوو كه‌ له‌ده‌وروبه‌ری تایف نیشته‌جێبوون، (عوسا) بتی قوڕه‌یشیه‌كان بوو خێڵه‌كانی (عوس، خه‌زره‌ج و غه‌سان) بتی (مونات)یان ده‌په‌رست. (حوبال)یش بتی هه‌ره‌گه‌وره‌بوو و له‌سه‌رووی هه‌موو بته‌كانی كه‌عبه‌وه‌ دانرابوو. (توضیح الملال ل386)
لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌دوو خاڵی گرنگ بده‌‌ین، خاڵی یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌، كه‌ (حوبال) وه‌ك مه‌زنترین بتی كه‌عبه‌، پله‌و پایه‌یه‌كی تایبه‌تیی هه‌بوو له‌چاو ئه‌وانیتردا، چونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ كۆنترین بت و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ له‌هه‌موویان گه‌وره‌تربوو. جگه‌ له‌وه‌ش به‌ ئه‌ڵڵا(الله)ش ناوی ده‌برا، باوكی موحه‌مه‌دیش كه‌ كلیلداری كه‌عبه‌ بوو، ناوی عه‌بدوڵڵا بوو، واته‌ كۆیله‌ی خودا. له‌ئه‌نجامیشدا (الله) هه‌مان شته‌ وه‌ك ئیلاه‌(اله)، كه‌ واتای خودا ده‌به‌خشێ، به‌خستنه‌ پێشی ئامڕازی (ئه‌ل)ی ته‌عریف ئه‌وكاته‌ پێكه‌وه‌ ده‌بنه‌ (الله).
به‌پێی سه‌رگوزه‌شته‌یه‌كی مێژوویی، عه‌بدوڵڵا ژیانی خۆی له‌ به‌زه‌یی (بتی حوبال)ی گه‌وره‌دا ده‌بینیه‌وه‌. له‌ڕاستیشدا له‌سه‌رده‌می جاهیلیدا و ئه‌وكاتانه‌ی كه‌ عه‌ره‌به‌كان نوقمی نه‌زانیی و دواكه‌وتوویی بوون، زۆرجار گیانه‌وه‌رێكیان ده‌كرده‌ قوربانیی له‌به‌رده‌می بته‌كانیاندا، جاری واش هه‌بوو، یه‌كێك له‌ زاواكانیان ده‌كرده‌ قوربانیی. (عه‌بدولموته‌لیب)ی باپیری موحه‌مه‌دیش، بڕیاریدابوو گه‌ر ده‌ كوڕی بوو، ئه‌وا یه‌كێكیان بكاته‌ قوربانیی. ناوی هه‌ر ده‌ كوڕه‌كه‌ی ده‌نووسێ و ده‌یخاته‌ نێو كیسه‌یه‌كه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بزانێ كامیان بكاته‌ قوربانیی، له‌ئه‌نجامدا ناوی (عه‌بدوڵڵا)ی باوكی موحه‌مه‌د ده‌رده‌چێ.
باوكی ده‌ستی ده‌گرێ و ده‌یباته‌ به‌رده‌می بتی (ئوساف)و بتی (ناحیله‌) تا بیكاته‌ قوربانیی، ئه‌م دوو بته‌ش بته‌كانی قوڕه‌یش بوون و له‌به‌رده‌می ئه‌واندا قوربانییه‌كانیان پێشكه‌ش ده‌كرد.
له‌وكاته‌دا قوڕه‌یشیه‌كان به‌جارێك هه‌ڵده‌سنه‌وه ‌و لێیده‌پرسن:
“هۆ عه‌بدولمته‌لیب، ئه‌وه‌ چده‌كه‌یت؟”
ئه‌ویش له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵـێ:
“سه‌ری ده‌بڕم”.
قوڕه‌یشییه‌كان‌و زاواكانی عه‌بدولمته‌لیب وه‌ڵامی ده‌ده‌نه‌وه‌:
“سوێند به‌خودا ده‌خۆین، كه‌ نابێ سه‌ری ببڕی….”
له‌جیاتی ئه‌و ده‌ حوشتری ده‌ده‌نێ تا له‌جێگه‌ی عه‌بدوڵڵا بیانكاته‌ قوربانیی. (مێژووی ته‌به‌ری ل 796).
گه‌ر بیرله‌وه‌بكه‌ینه‌وه‌، ده‌بینین كه‌ باوكی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیش كه‌سێك بووه‌ كه‌ له‌ده‌ستی بته‌كانی قوڕه‌یش ڕزگاری بووه‌.

بنه‌ڕه‌تی قوربانیی

به‌ قوربانیكردنی (گا) بۆ به‌پیتكردنی زه‌ویوزار، بۆ یه‌كه‌مینجار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، له‌لایه‌ن (میترا)ی پێغه‌مبه‌ری فارسه‌كان، پێش 7000 ساڵ داهێنرا.
دوایئه‌وه‌ش، ئه‌م ڕێوڕه‌سمه‌ به‌نێو ئایینه‌كانی تردا بڵاوده‌بێته‌وه ‌و په‌یڕه‌ویده‌كرا، به‌تایبه‌تی له‌نێو خێڵه‌ عه‌ره‌به‌كانی (حیجاز)دا زۆر بره‌ویده‌بێت.
هه‌روه‌ك باسیشی لێوه‌كرا، ئیبراهیمی باپیره‌ گه‌وره‌ی ئایینه‌كانی (جوله‌كه‌و مه‌سیحی و ئیسلام)، ئه‌م دابونه‌ریته‌ به‌قوربانیكردنی گیانه‌وه‌ر، ده‌گۆڕێ به‌قوربانیكردنی مرۆڤ.
ئه‌وه‌بوو پاش ناكۆكی و دووبه‌ره‌كی له‌نێوان هه‌ردوو ژنه‌كه‌ی (ساراو هاجه‌ر)‌، بڕیاری به‌قوربانیكردنی كوڕه‌كه‌ی ده‌دا و ده‌یه‌وێ سه‌ری ببڕێت (مناڵه‌كانی ئه‌م دوو ژنه‌ش بریتیبوون له‌: “ئیسحاقی باوكی جوله‌كه ‌و مه‌سیحیه‌كان ، (ئیسماعیل)ی باپیره‌گه‌وره‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، ئیسماعیل كوڕی هاجه‌ر بوو و له‌كۆیله‌یه‌ك ببووی”.
ئیبراهیم، بڕیارده‌دا یه‌كێك له‌كوڕه‌كانی بكاته‌ قوربانیی، به‌بۆچوونی جولەکە ده‌بێ (ئیسحاق) بووبێت و له‌لای موسوڵمانه‌كانیش (ئیسماعیل)بووه‌. ئه‌ویش به‌ومه‌به‌سته‌ بووه‌ كه‌بتوانێ كۆتایی به‌ناكۆكیی و دووبه‌ره‌كیی نێوان ژنه‌كانی بهێنێ.
به‌ڵام ئیبراهیم، به‌رگریی و ملنه‌دانی به‌توانای كوڕه‌كه‌ی ده‌بینێ، هه‌رچه‌ند ده‌كات پێی سه‌رنابڕدرێ. له‌به‌رئه‌وه‌ له‌جیاتی ئه‌و كاوڕێك ده‌كاته‌ قوربانیی.
پاشانیش هاجه‌ر و ئیسماعیل دورده‌خاته‌وه ‌و ڕه‌وانه‌ی حیجازیان ده‌كات. له‌وێ كه‌عبه‌یان بۆ دروستده‌كات (ئه‌و شاره‌ی كه‌ هه‌موو ساڵـێ بۆ حه‌ج خه‌ڵكێكی زۆر تێیدا كۆده‌بنه‌وه‌) ئه‌ویش به‌ومه‌به‌سته‌بوو كه‌ كوڕه‌كه‌ی و نه‌وه‌كانی بتوانن جێگه‌یه‌كیان هه‌بێ و بۆبژێویی و دابینكردنی ژیانیان سه‌رگه‌رمی بازرگانیی بن.
له‌سه‌رده‌می زه‌رده‌شتدا، بیری قوربانیكردن له‌ئێراندا قه‌ده‌غه‌كرا، به‌ڵام له‌لای عه‌ره‌به‌كان هه‌ر په‌یڕه‌ویده‌كرا و تائێستاش هه‌ربه‌رده‌وامه‌. پێش ئیسلام عه‌ره‌به‌كان زاواكانیان سه‌رده‌بڕی و له‌جیاتی گیانه‌وه‌ر ده‌یانكردنه‌ قوربانیی.
من هه‌موو كاتێك له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابووم كه‌هۆی سه‌ره‌كی به‌قوربانییكردنی (گا) له‌لایه‌ن (میترا)وه‌ تێبگه‌م، به‌ڵام تێگه‌یشتنی ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌لام زۆردژواربوو، چونكه‌ هه‌رچه‌نده‌ (قوربانییكردن) له‌لایه‌ن زه‌رده‌شته‌وه‌ قه‌ده‌غه‌كرا، كه‌چی ئه‌و ئایینانه‌ی كه‌خۆیان ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ ئیبراهیمه‌وه‌، هێشتاكه‌ هه‌ر له‌سه‌ری به‌رده‌وامن و په‌یڕه‌ویده‌كه‌ن.
به‌ڵام كێشه‌ی به‌قوربانییكردنی كوڕه‌كه‌ی ئیبراهیم به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌بۆم ساغه‌بۆته‌وه‌ و نه‌ئێستاش به‌ته‌واویی لێیتێده‌گه‌م.
ئاخر، چۆن ده‌بێت پیاوێك تائه‌وڕاده‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌ده‌ستبدات و نه‌توانێت زاڵببێت به‌سه‌ر هه‌ست و نه‌ستیدا و هێنده‌ دڵڕه‌ق و بێبه‌زه‌یی بێ، تاڕاده‌یه‌كی وا كه‌ ئاماده‌بێت كوڕی خۆی سه‌رببڕێت، ته‌نها به‌ومه‌به‌سته‌ی دڵی ژنه‌كه‌ی ڕازیبكات؟
به‌درێژایی مێژوو، له‌نێوبردن و كوشتنی منداڵانی میر و پاشا و سه‌رۆك خێڵه‌كان دیارده‌یه‌كی باووناسراو بووه‌، ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستی دورخستنه‌وه‌ و كۆتاییهێنان به‌ناكۆكیی و دووبه‌ره‌كیی له‌پێناوی ده‌سه‌ڵاتدا، كه‌ زۆرجار له‌نێوان نه‌وه‌كانی میروپاشاكاندا په‌یدابووه‌ و له‌ئه‌نجامیشدا زۆر باوك كوڕی خۆی كوشتووه‌ یاخود به‌پێچه‌وانه‌وه‌.
ئیبراهیمیش خۆی له‌به‌رده‌م هه‌مانكێشه‌دابینییه‌وه‌، هه‌ریه‌كه‌ له‌ژنه‌كانی كوڕێكیان هه‌بوو، به‌ڵام پاش مه‌رگی باوكیان، ده‌بوو كوڕه‌ گه‌وره‌كه‌ی ببێته‌ جێگره‌وه‌ی… به‌ڵام له‌ئه‌نجامی دژایه‌تیی و ناكۆكیی به‌رده‌وامی ژنه‌كانیه‌وه‌، بڕیاری ئه‌وه‌ده‌دات كه‌یه‌كێك له‌كوڕه‌كانی له‌ناوبه‌رێت، له‌پێناوی ئه‌وی تریاندا. پاكانه‌شی بۆ ئه‌م بڕیاره‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌گوایه‌ خودا به‌مه‌به‌ستی تاقیكردنه‌وه‌… داوای كارو هه‌ڵوێستێكی وای لێكردبێت…
ده‌ركیشی به‌وه‌ نه‌ده‌كرد، كه‌ هیچ بیركردنه‌وه‌یه‌ك ته‌نانه‌ت چه‌نده‌ پاشكه‌وته‌ و دواكه‌وتووش بێت، ناتوانێت باوه‌ڕ به‌وه‌بكات كه‌ خوایه‌ك كه‌هێنده‌ (مه‌زن و به‌به‌زه‌یی و به‌ده‌سه‌ڵات) بێت، چۆن ده‌بێ ئاگای له‌خواست و بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ نه‌بێ تاكو په‌نابه‌رێته‌به‌ر كارێكی له‌وبابه‌ته‌، ته‌نها به‌مه‌به‌ستی تاقیكردنه‌وه‌ی دڵسۆزیی و وه‌فاداریی و ڕاستگۆیی…
خۆگه‌ر خودا، هێنده‌ به‌ده‌سه‌ڵات و به‌توانا و زانا و به‌به‌زه‌یی بێ، ئه‌وا زۆر چاكیش له‌ دڵسۆزیی ڕاستگۆیی و پاكیی ئیبراهیم ئاگاداره ‌و ده‌شزانێ تا چڕاده‌یه‌ك ده‌توانێ پشت به‌وه‌فاداریی و دڵسۆزیی ئیبراهیم ببه‌ستێت!. ئیتر چپێویستییه‌كی به‌وتاقیكردنه‌وه‌یه‌ هه‌یه‌؟
چونكه‌ تاقیكردنه‌وه‌ هه‌ر به‌ومه‌به‌سته‌یه‌ كه‌ مامۆستایه‌ك بتوانێت ئاگاداری ڕاده‌ی تێگه‌یشتن و ئاستی زانیاریی قوتابیه‌كه‌ی ببێ و هیچی دی…
به‌ڵام خودا كه‌ هه‌مووشتێك ده‌زانێت و ئاگاداری هه‌موو شتێكیشه‌، ئه‌وا هیچ پێویستییه‌كی به‌تاقیكردنه‌وه‌ی (دروستكراو)ه‌كه‌ی خۆی نییه‌. به‌داخه‌وه‌ كه‌چی هێشتا هه‌ر ئه‌م بیره‌ بۆگه‌نه‌ی قوربانیی بره‌و و باوی ماوه ‌و به‌رده‌وامیشه‌، گه‌رچی وا چه‌ندین سه‌ده‌ش تێپه‌ڕیوه‌ به‌سه‌ر په‌یدابوونی ئه‌م دابو نه‌ریته‌دا!…

بۆچی میترا” گا”ی ده‌ركرده‌ قوربانیی؟
¬¬¬¬¬¬
به‌قوربانیكردنی “گا” له‌لایه‌ن میتراوه‌، به‌مه‌به‌ستی به‌پیتكردنی زه‌وی و زار بووه‌، واته‌، خوێنی گاكه‌ وه‌ك په‌یین به‌كارهێنراوه‌ تاوه‌كو خاكه‌كه‌ به‌پیت و به‌رهه‌مدارتر بكات.
له‌وسه‌رده‌مه‌دا، كه‌ میترا خوێنی گای وه‌ك په‌یین هێنایه‌ كایه‌وه‌، هیچ كه‌سێك هه‌ستی به‌گرنگی و كاریگه‌ری ماده‌یه‌كی له‌وچه‌شنه‌ی نه‌ده‌كرد، چونكه‌ میترا به‌باشی له‌ڕاده‌ی نه‌زانیی و ئاستی ئاگاداریی خه‌ڵكه‌ ساده‌كه‌ گه‌یشتبوو. له‌به‌رئه‌وه‌ میترا باری نهێنی و ڕووی شاراوه‌ی ئه‌م كاره‌ی بۆ خه‌ڵكه‌ نه‌زانه‌كه‌ ڕونناكاته‌وه‌. ئێدی پاشئه‌وه‌، ئه‌م كاره‌ ده‌بێته‌ دابونه‌ریتێكی ئایینیی و له‌مه‌به‌ست و واتا بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی دورده‌كه‌وێته‌وه ‌و واتایه‌كی (پیرۆزیی) به‌خۆوه‌ده‌گرێت. ئێدی تائه‌وكاته‌ی زه‌رده‌شت په‌یداده‌بێت، خه‌ڵكی ساده‌ هه‌ر به‌ئه‌رك و فه‌رمانێكی سه‌رشانیانی ده‌زانن، تاوه‌كو زه‌رده‌شت دێ و قه‌ده‌غه‌یده‌كات. به‌ڵام قوربانیی،به‌ته‌واوی له‌بیری پاشكه‌وتوانی عه‌ره‌به‌كانی سه‌رده‌می جاهیلییدا ڕه‌گداده‌كوتێت و پاشانیش هه‌ر ده‌مێنێته‌وه ‌و په‌یڕه‌وییده‌كەن. سه‌ره‌نجام، له‌لای وه‌چه‌كانی ئیبراهیم قوربانییكردن هه‌ر به‌رده‌وامده‌بێ و كوڕه‌كانیان ده‌كه‌نه‌ قوربانیی، یاخود كیژه‌كانیان زینده‌به‌چاڵده‌كه‌ن، تائه‌وكاته‌ی كه‌وا پێغه‌مبه‌ر په‌یداده‌بێ و كۆتایی به‌ قوربانییكردنی كوڕو كیژیان دێنێت.
به‌ڵام، به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێك بیرو بۆچوونی كۆن و دابونه‌ریتی پاشكه‌وته‌ی سه‌رده‌می جاهیلیی، له‌لایه‌ن موحه‌مه‌دیشه‌وه‌ هه‌ر وازیان لـێنه‌هێنراو له‌پێناوی په‌یداكردن و كۆكردنه‌وه‌ی زۆرترین لایه‌نگردا، له‌ناوی نه‌بردن و تاوه‌كو ئێستاش و له‌م سه‌رده‌می شارستانێتیه‌شدا هه‌ر په‌یڕه‌وییان لێده‌كرێت. ئه‌وه‌تا ساڵانه‌، به‌بیانوی قوربانییه‌وه‌، چه‌ند ملیۆن كاوڕ له‌بیابانی عه‌ره‌بیدا سه‌رده‌بڕێن و بۆگه‌نده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا له‌ چوارلای جیهاندا ، چه‌نده‌ها مرۆڤ پێویستیان به‌چەند گرامێك گۆشت هه‌یه‌ بۆ به‌رده‌وامیی و درێژه‌پێدانی ژیانیان، كه‌چی حاجییه‌كانیش هێشتاكه‌ هه‌ر ماڵی بته‌كانی عه‌ره‌ب ده‌په‌رستن و قوربانیی واده‌كه‌ن كه‌ خودا خۆی قێزی لێیان ده‌بێته‌وه‌ .

(ئوممیى) بوونى موحه‌مه‌د

پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، زارۆكێكی بێباوك و بێدایكی، بیابانی عه‌ره‌بی بوو، سه‌ره‌تای خه‌باتی سیاسیی- ئایدۆلۆژیی به‌ دروشمی “هیچ خودایه‌ك نییه‌ جگه‌ له‌ ئه‌ڵڵا- لااله الا الله” گرته‌به‌ر، سه‌ره‌نجامیش، دوای چه‌ند ساڵێك تێكۆشان توانی هه‌موو عه‌ره‌به‌كان یه‌كخاته‌وه ‌و چۆكیش به‌هێزه‌ هه‌ره‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی بدات.
ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌ (ئومیی بوونی) پێغه‌مبه‌ر به‌نیشانه‌ی نه‌خوێنده‌واریی لێكده‌ده‌نه‌وه‌، ئه‌وا به‌دڵنیاییه‌وه ‌و به‌ته‌واویی به‌هه‌ڵه‌دا چوون.
له‌سه‌رده‌می جاهیلییدا، ئه‌م وشه‌یه‌ بۆئه‌وكه‌سانه‌ به‌كار ده‌هێنرا كه‌ “كه‌سانی خاوه‌نكتێب” نه‌بوون، ئه‌ویش بۆ جیاكردنه‌وه‌یان له‌جوله‌كه‌، مه‌سیحی، زه‌رده‌شتیی، مانییه‌كان و… تاد، چونكه‌ ئه‌مانه‌ هه‌ریه‌كه‌یان كتێبی خۆیان هه‌بوو.
جاران ئه‌و تیره ‌و خێڵه‌ سه‌ره‌تایی و پاشكه‌وتوانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ریان نه‌بوو، به‌”ئومیی” ناو ده‌بران، هه‌مانشێوه‌ش، هه‌ر له‌دێرزه‌مانه‌وه‌ قۆناغی پێش په‌یدابوونی موحه‌مه‌د، به‌ سه‌رده‌می جاهیلیی ناوده‌برێت.
هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ له‌ قورئاندا ده‌ڵـێ: “ئێمه‌ پێغه‌مبه‌رێكمان له‌نێو ئومییه‌كاندا هه‌ڵبژاردووه‌”، واته‌، هه‌روه‌ك موحه‌مه‌د، سه‌رجه‌می خێڵه‌كه‌شی هه‌ر “ئوومیی” بوون.
له‌زۆربه‌ی ئایه‌ته‌كانی قورئانیشدا وشه‌ی (ئوومییه‌كان- امیین) به‌شێوه‌ی (كۆ) به‌كارهاتووه‌ (ئوومییه‌كان) كۆی (ئوومی)یه‌.. پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیش، سه‌ر به‌وكه‌سانه‌بوو له‌وه‌وپێش نه‌(پێغه‌مبه‌رو نه‌ كتێب)یان ببوو‌.
ئەو بەڕەچەڵەک دەچووەوە سەر “ئیسماعیل” لەکاتێکدا پێغەمبەرەکانی ئیسرائیل ، تەنانەت “عیسا” ش لەوەچەی “ئیسحاق” بوون، ئەمیش کوڕی سارا و ئیبراهیم بووە. کەواتە پێغەمبەری ئیسلام تاکە پێغەمبەرێکە بنەچەی بگەڕێتەوە بۆ کۆیلەیەک ( واتە لە وەچەی هاجەرە)، کە خزمەتکارێکی سارا و ” کەنیزەکی” ئیبراهیم بوو، ئیسماعیلیش کوڕی ئەو ژنە بوو.
بەمشێوەیە، “ئومیی بوون” بە واتای نەخوێندەواریی نایەت، بەڵکو مەبەستی بێ بەشبوون لەو زانیاریی و زاناییە بوو (کەلەناو کتێبەکاندا) هەیە. ئەم نازناوەش (ئومیی بوون) هەر بە تەنها بەسەر پێغەمبەری ئیسلامدا نەبڕابوو، بەڵکو سەرجەمی خێڵەکەشی دەگرتەوە و هەروەکو گشت ئەو خێڵ و تیرانەی کە بتپەرست و بێ ئایین و بێ کتێب بوون. جگەلەوەش موحەمەد تاکە کەسێکە کەلەوەچەی ئیسماعیل بێ و پێغه‌مبه‌رایه‌تیى خۆى ڕاگه‌یاندبێت، له‌هه‌مانكاتیشدا، پێغه‌مبه‌ره‌كانى پێش خۆى بناسێ و دان به‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تیى موساو عیساو …تاد بنێ ( كه‌له‌وه‌چه‌ى ئیسحاق ) بوون… به‌مه‌ش توانى پله‌وپایه ‌و نرخ و به‌هاى خۆى مه‌زنترو پته‌وتر بكات.
كه‌سایه‌تى زیره‌ك وبیرتیژیى و ژیریى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام هه‌ر له‌مناڵیه‌وه‌ مۆركى مێژوویى پێوه‌ دیار بوو، هه‌لى ئه‌وه‌ى بۆڕه‌خسابوو ،كه‌ چه‌ندین سه‌فه‌ر بكات و هاورێی زۆربه‌ى ئه‌و كاروانانه‌ بوو، كه‌ له‌مه‌ككه‌وه‌ ده‌كه‌وتنه‌ڕێ.. هه‌میشه‌ش به‌وپه‌ڕى گورج و گۆڵیه‌وه‌، هه‌وڵیده‌دا بۆ فێربوونى زانست و گه‌شه‌پێدانى زانیاریى نوێ، به‌بێهۆش، نییه‌ كه‌ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆیش هه‌موو زانایان و توێژره‌وه‌ و مێژوونوسان ( دۆستان یاخود بیانیان )،كه‌سایه‌تیى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ،به‌ كه‌سێكى بیر تیژو سیاسیى و زانایه‌كى مه‌زن داده‌نێن.
پێغه‌مبه‌ر ،هه‌ر له‌مناڵیه‌وه‌ ده‌چووه‌ بازارى عوكازو گوێى له‌ شیعرده‌گرت و شیعره‌كانى له‌به‌رده‌كرد و گوێقولاَخى وترابێژه‌كان ده‌بوو،‌ چه‌ندین سه‌عات سه‌رگه‌رمى قسه‌وباس و گفتوگۆ و دانووستاندن بوو له‌گه‌ڵ زانایانى جوله‌كه ‌و مه‌سیحیدا.
به‌شێك له‌ ئایه‌ته‌كانى مه‌ككه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام، به‌ئاشكرا بریتیبوون له‌ لاساییكردنه‌وه‌ى، قاسسى ئیبن ساعیده‌، كه‌ شاعیرێكى به‌ناوبانگى بازارى عوكاز بوو و ئه‌ڵلاَى ده‌ناسى.
به‌هۆى سه‌فه‌ره‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانییه‌وه‌، موحه‌مه‌د ئه‌وكاته‌ى كه‌له‌ خزمه‌تى ئه‌بوو تالیب و خه‌دیجه‌دا بوو،توانى سوودێكى زۆر وه‌رگرێ و بوونه‌ یارمه‌تیده‌رى گه‌وره‌ى، بۆ ئاگاداریى و شاره‌زا بوون له‌مه‌ڕ دابونه‌ریتى جۆربه‌جۆر و كولتورى هه‌مه‌چه‌شنه‌ و په‌یبردن به‌گوته ‌و بیروهۆشى پیاوه‌ مه‌زن و به‌ده‌سه‌لاَته‌ مێژووییه‌كان.

باووباپیرانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام كلیلدارى ماڵى بته‌كان بوون:

پێنجه‌مین باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌مه‌د(قاصى ئیبن كه‌له‌ب )، پیاوێكى بیرتیژو و زانابوو.ده‌شێ زیره‌كیى و بیرتیژیى و زانایى موحه‌مه‌دیش له‌وه‌وه‌سه‌رچاوه‌ی گرتبێ. قاصى ئیبن كه‌له‌ب، به‌شێوه‌یه‌كى زیره‌كانه‌ توانى رێبه‌رایه‌تیى خۆى به‌سه‌ر قوره‌یشیه‌كاندا بسه‌پێنێ و لێپرسراوێتى (كه‌عبه‌) له‌ئه‌نجامى نیمچه‌ كوده‌تایه‌كه‌وه‌ ده‌خاته‌ ژێرركێفى خۆیه‌وه‌.
هه‌روه‌ك( ئیبن هیشام و ته‌به‌ریى – دوومێژوونوسى به‌ناوبانگى ئیسلام ) ده‌یگێرنه‌وه‌,قاصى له‌سه‌ره‌تاوه‌ ناوى زه‌ید بووه‌، به‌ڵاَم چوونكه‌ له‌منداڵییه‌وه‌ لاى كابرایه‌ك به‌خێوكرا كه‌ناوى ( ره‌بیعه‌) بوو، ناوه‌كه‌ى گۆرى و ناوى قاصى لێنا. شایانى باسه‌، هه‌موو باپیره‌ گه‌وره‌كانى موحه‌مه‌د، هه‌روه‌كو ئه‌و به‌هه‌تیوى گه‌وره‌ بوون و هیچیان له‌ لایه‌ن باوك و دایكیانه‌وه‌ به‌ خێو نه‌كراون .
كوره‌كه‌ى قاص،كه‌ناوى عبدالمناف بوو، هه‌روه‌هاش وه‌چه‌كانیشى واته‌: هاشم، عه‌بدولموته‌لیب، عه‌بدوڵلاَ و تاوه‌كو موحه‌مه‌دیش دایانیان هه‌بوو و دوور له‌خانه‌ى دایك و باوكانه‌یان به‌خێوكران.

باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌مه‌د
كه‌عبه‌ى به‌رامبه‌ر نرخی جه‌ره‌یه‌ك شه‌راب كڕیبوو!

چۆن و به‌ چشێوه‌یه‌ك باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌مه‌د توانى خۆی بكاته‌ خاوه‌ن و ده‌سه‌لاَتدارى كه‌عبه‌؟
قاص،‌ كابرایه‌ك به‌خێویکرد که‌ ناوی‌ ره‌بیعه‌ بوو، نیشته‌جێی ناوچه‌یه‌ك بوو که‌‌ (قاصایه)یان پێده‌گوت‌ ، له‌سه‌رده‌مى هه‌رزه‌كارییدا چووبۆحه‌ج. هه‌ر كه‌ده‌گاته‌ ئه‌وشاره‌ كچێكى شێخ قاصائى ده‌ناسێ و له‌ گه‌ڵیدا جووتده‌بێ، باوكى ئه‌وكچه‌ كلیلدارى كه‌عبه‌بوو. دوایى ئه‌وکاره‌ده‌كات و چوارمنداڵیان ده‌بێ.كوره‌كانیشى به‌ناوى بته‌كانى كه‌عبه‌وه‌ ناوده‌نێ:
عه‌بدولدار- ( كۆیله‌ى كه‌عبه‌ ).
عه‌بدوالمه‌ناف(كۆیله‌ى بته‌جوانه‌كه‌ى قوره‌یش(مه‌ناف) ،كه‌ده‌بێته‌ چواره‌مین باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌مه‌د).
عه‌بدولئوسا- ( كۆیله‌ى بتى ئوسا ) . ده‌رباره‌ى ئه‌م بته‌، كه‌ناوى له‌ قورئانیشدا هاتووه‌، پاشان به‌درێژى باسیده‌كه‌ین و له‌كاتى، باسكردنى ئایه‌ته‌كانى قورئاندا دێینه‌وه‌ سه‌رى.
عه‌بدولقاصا ـ ( كۆیله‌ى قاصا، ناوى پێنجه‌مین باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌مه‌ده‌)،‌ پێش مردنی‌، شێخ قاصا، كلیلى كه‌عبه‌ ته‌سلیم به‌كچه‌كه‌ى ده‌كات، كه‌پاشان ده‌بێته‌ ژنى قاصا.
ئه‌وژنه‌ش، كابرایه‌ك بەكرێده‌گرێ، تاوه‌كو له‌كاتى كردنه‌وه‌ و داخستنى ده‌رگاى كه‌عبه‌دا یارمه‌تیبدات، ئه‌وپیاوه‌ش ناوى ئه‌بو قایشان بوو.ڕاستى یه‌كه‌ى كلیله‌كانى ده‌رگاى كه‌عبه‌ به‌ده‌ستى ئه‌بوو قایشانه‌وه‌ بوون، به‌ڵاَم هه‌ر به‌ناو له‌لاى كچى قاصى بوون، كه‌ ژنى قاصابوو.
به‌گوێره‌ى سه‌رگوزشته‌ى ئیبن هیشام و ته‌به‌رى، ڕۆژێکیان قاصا، ئه‌بوقایشان، مه‌ست و سه‌رخۆش ده‌كات و كلیله‌كانى كه‌عبه‌ى، به‌نرخى جه‌ڕه‌یه‌ك شه‌راب و دارێكى ئه‌لوئى ( aloes ) لێده‌کڕێته‌وه‌.
ئیتر دوایئه‌وه،‌ یه‌كسه‌ر،قاصا بته‌كان له‌كه‌عبه‌ دێنێته‌ ده‌ره‌وه‌ وخێڵه‌كه‌ى خۆى دێنێته‌ كه‌عبه‌وه ‌و ده‌ستده‌كات به‌ نوێكردنه‌وه‌ و ده‌ستپیاهێنانى كه‌عبه‌، به‌مه‌ش كه‌عبه‌ ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى گه‌وره‌ى ده‌رامه‌ت و ده‌وڵه‌مه‌ندبوونیى، دواییش هه‌وڵده‌دات بۆ یه‌كخستنه‌وه‌ى خێڵى قوڕه‌یش و خۆیشى ده‌بێته‌ سه‌رۆكیان.
(( قاصا ده‌كه‌وێته‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ قوڕه‌یشیه‌كانى (به‌نى كه‌نانه‌ )،به‌و هیوایه‌ى یارمه‌تیبده‌ن، بۆده‌رپه‌راندنى قاصائیه ‌و به‌نی به‌كره‌كان، كه‌ به‌ پێشنیازه‌كه‌ى ڕازیبوون و بریاڕو په‌یمانى پشتیوانیى و تێكۆشانى خۆیان له‌و پێناوه‌دا پێڕاگه‌یاند، ئه‌وجا په‌یوه‌ندیكرد، به‌براكه‌یه‌وه‌( له‌یه‌ك دایكبوون ) كه‌ناوى ڕه‌زا بوو و له‌ ناوچه‌ى قاصائیه‌ ده‌ژیا، داواى پشتیوانیى و لایه‌نگریى ئه‌ویش ده‌كات. ڕه‌زاش، داوا له‌دانیشتوانى قاصئیه‌ ده‌كات،(كه‌له‌ ناوچه‌یه‌كى دوور له‌ مه‌ككه‌وه‌ ده‌ژیان ) بۆ پشتیوانییكردنى براكه‌ى.
ئه‌وانیش پشتیوانیى خۆیان ڕاده‌گه‌ینن، به‌وشێوه‌یه‌ قاصا ده‌بێته ‌لێپرسراوى كاروبارى كه‌عبه ‌و داوا له‌ خێڵه‌كه‌ى ده‌كات بگوێزنه‌وه‌ بۆ مه‌ككه‌. ئێدى دوایئه‌وه،‌ خۆیشى ده‌بێته‌ فه‌رمانڕه‌واى مه‌ككه‌، خێڵه‌كه‌شى ده‌چنه‌ ژێر فه‌رمانڕه‌واییه‌وه‌. ئیتر له‌وكاته‌وه ده‌بێته‌ لێپرسراوی که‌عبه‌ و ئاوی خواردنه‌وه‌‌، ریفادات،ئه‌نجومه‌نى به‌یداخه‌كان… سه‌رۆكخێڵه‌کانی هه‌موو خانه‌دانه‌كانى مه‌ككه‌ش ده‌چنه‌ ژێر ڕكێفییه‌وه‌(تاریخ الكبیر- مێژووى گه‌وره‌ ل89-81. ).
شایانى باسه‌، موحه‌مه‌دیش،چواروه‌چه‌ دوایئه‌وه‌ ، هه‌روه‌كو پێنجه‌مین باپیره‌گه‌وره‌ى، هه‌وڵده‌دات كه‌ببێته‌ ڕێبه‌رى خێڵه‌كه‌ى، به‌گرتنه‌به‌رى شێوازو ڕێبازێكى نوێ.
ئه‌وه‌بوو، ئیتر پاش مه‌رگى قاصا، وه‌چه‌كانى جێگه‌ى ئه‌ویان ده‌گرته‌وه ‌و ده‌بوونه‌ لێپراسراوى كه‌عبه‌، به‌ڵاَم ته‌ماع و تینوێتیان بۆ ده‌سه‌لاَت ده‌بێته‌ هۆى په‌یدابوونى ناكۆكیى و دژایه‌تییه‌كى سه‌ختى نێوانیان.
ته‌نانه‌ت، پاش هاتنه‌ئاراى ئیسلامیش، ناكۆكیى و شه‌ڕ و دژایه‌تیى ناوخۆیی نێوان عه‌ره‌به‌كان، هه‌ر نه‌بڕایه‌وه‌، ئه‌ویش به‌هۆى ته‌ماع و جیاوازیى به‌رژه‌وه‌ندییانه‌وه‌ له‌ پێناوى ده‌سه‌لاَتدارییدا، هه‌روه‌كو جاران و به‌ چه‌شتنى باوباپیرانیان له‌ پێش ئیسلامدا، ناکۆکیی نێوانیان هه‌ربه‌رده‌وامبوو.
ئه‌وه‌بوو له‌نێوان (به‌نى هاشم )كه‌ موحه‌دیش سه‌ر به‌وان بوو، دژبه‌ ( به‌نى ئومه‌یه‌ )، كه‌ئه‌بووسوفیان و مه‌عاویه ‌و عوسمان سه‌ر به‌وانبوون ( ڕکابه‌ری سه‌رسه‌ختی سیاسیى موحه‌مه‌د و كچه‌كه‌ى فاتمه‌ )یانده‌کرد. له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا هه‌موویان به‌بنه‌چه‌ ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ قاصاى كورى كه‌له‌ب. هه‌ریه‌كه‌یان هه‌وڵیده‌دا، تا ببێته‌ لێپرسراوى كه‌عبه‌و سه‌رۆكایێتی خێڵه‌كه‌یان و گشت عه‌ره‌به‌كان وه‌ده‌ستبێنێ.
دیاره‌ ، هه‌روه‌كو جاران كه‌عبه‌ به‌ شوێنێكى پیرۆز داده‌نرا و ماڵى بته‌كان بوو، وه‌ك په‌رستگایه‌ك له‌هه‌ر چوارلاى نیمچه‌ دورگه‌ى عه‌ره‌بیه‌وه‌ بۆ حه‌ج ڕوویانلێده‌كرد.
ته‌نها جیاوازییه‌ك له‌ نێوان كه‌عبه‌ى جاران و ئه‌ورۆدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ژماره‌ى حاجییه‌كانى جاران زۆر زۆر كه‌متر بوون له‌ چاو ئێستادا، ئه‌وسا بۆپه‌رستنى بته‌كانیان ده‌هاتن، كه‌چى ئێستاكه‌ چه‌ندین ملیۆن موسڵمان له‌هه‌موو جیهانه‌وه‌ ساڵاَنه‌ له‌مه‌ككه‌ كۆ ده‌بنه‌وه‌ و به‌ده‌ورى كه‌عبه‌دا ده‌خولێنه‌وه‌ بۆ خواپه‌رستیى.له‌ ئه‌نجامیشدا چه‌ندین ملیار دۆلار هه‌ڵده‌رژێته‌ گیرفانى عه‌ره‌بیی سعودیه‌وه‌. كه‌واته‌ ئێستاش هه‌روه‌كو جاران، كه‌عبه‌ وه‌ك ماڵى بته‌كان ماوه‌ته‌وه ‌و بۆته‌ مایه‌ى سوود و قازانجێكى مه‌زن بۆ پاسه‌وانه‌كانى.

حه‌ج ده‌یتوانى ببێته‌‌ كۆنگره‌ى په‌یام و یه‌كگرتنه‌وه‌و یه‌كێتیى موسڵمانان!

له‌ روانگه‌ى زانایى و بیرتیژیى پێغه‌مبه‌رى ئیسلامه‌وه‌، یاسا و رێساوپه‌یام و ڕاسپارده‌كانى، زیاتر به‌مه‌به‌ستى كارى رێكخستن و سیاسیى بوو، به‌ڵاَم به‌داخه‌وه‌، موسڵمانان به‌درێژایى مێژوو له‌مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانى دوركه‌وتونه‌ته‌وه ‌و زۆربه‌شیان شێوێندراون.
دیارده‌ى حه‌ج ده‌یتوانى ببێته‌ كۆنگره‌یه‌كى ساڵاَنه‌ى موسڵمانانى جیهان. به‌وشێوه‌یه‌ش ده‌یانتوانى یه‌كێتییه‌كى ئیسلامیى جیهانیى پێكبێنن و ڕۆڵێكى پڕ بایه‌خ و مه‌زنیش له‌ جیهاندا ببینێ؛ به‌ڵاَم به‌داخه‌وه‌ حه‌جى ئێستاكه‌ بۆته‌ سه‌فه‌رێكى ساده‌وساكارى بێسوود و هیچى تر..هه‌روه‌ها نوێژى هه‌ینى موسڵمانانیش ده‌یتوانى ببێته‌ باشترین بڵندگۆى پێكهێنانى پارتێكى یه‌كگرتووى موسڵمانان؛ هه‌ر وه‌كو گشت پارته‌كانى تر، كه‌ناوبه‌ناو هه‌ر چه‌ندڕۆژێك جارێك كۆبوونه‌وه‌ى تایبه‌تیى خۆیانده‌که‌ن ‌و كۆنگره‌یه‌كى ساڵاَنه‌ ساز ده‌ده‌‌ن، بۆ نه‌خشه‌دانان و ڕێكخستنى كاروباره‌كانیان ( ئه‌وه‌ش مه‌به‌ستى بنه‌ڕه‌تیى موحه‌مه‌د بوو ده‌رباره‌ى حه‌ج) .

ئه‌و دابو نه‌ریته‌ كۆنانه‌ى سه‌رده‌مى جاهیلیى عه‌ره‌بیى، كه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلامیش په‌یره‌ویكردن و تاكو ئێستاش هه‌ربه‌زیندوێتى ماونه‌ته‌وه‌!

یه‌كێك له‌و كێشانه‌یتر، كه‌به‌شێوه‌یه‌كى تایبه‌تیى كۆمه‌ڵگاى ئیسلامیى ڕوبه‌روى بۆته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ موحه‌مه‌د له‌ڕه‌وتى شۆڕشه‌كه‌یدا، ناچاربوو خۆى و په‌یامه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ دابونه‌ریت و ڕێوڕه‌سمى باو و دێرین و جێكه‌وته‌ى كۆمه‌ڵگاكه‌یدا بگونجێنێ و په‌یڕه‌ویانلێبكات، ئه‌ویش له‌وپێناوه‌دابووه،‌ تاكو پیاوه‌پیر و به‌ده‌سه‌ڵاَته‌كانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نه‌سڵه‌مێننه‌وه ‌و به‌وهیوایه‌ى كه‌ پشتیوانییان بۆئایینه‌ تازه‌كه‌ى مسۆگه‌ربکات، هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌ نه‌ده‌كرا بكه‌وێته‌ دژایه‌تییه‌کی ئاشکرای، دابونه‌ریته‌ كۆنه‌كانیان و گرتنه‌به‌رى ڕێوڕه‌سمى نوێ و نامۆ به‌رامبه‌ر به‌ بیڕوڕا و هه‌ڵسوكه‌وته‌ كۆنه‌كانیان. ئیتر ئه‌وه‌بوو به‌ناچاریى زۆر دابونه‌ریتى كۆنى هه‌ر به‌زیندوویى هێشته‌وه ‌و په‌یڕه‌ویكردن.
ئه‌ودابو نه‌ریته‌دێرینانه‌ی عه‌ره‌ب، كه‌موحه‌مه‌د به‌رده‌وامبوو له‌ په‌یڕه‌وكردنیان،ئه‌مانه‌ بوون:
1) په‌یڕه‌وكردنى خولانه‌وه‌ى پیرۆز ( ته‌واف ) به‌ده‌ورى بته‌كانى كه‌عبه‌دا، گه‌رچى بته‌كان هه‌ڵكه‌نرابوون، به‌ڵاَم جێگه‌كه‌یان هه‌ر به‌پیرۆزیى مایه‌وه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ موحه‌مه‌د، قودسى بۆ قیبله‌ هه‌ڵبژارد و له‌كاتى نوێژدا ڕووله‌وێده‌كرا؛ به‌ڵاَم پاش مقۆمقۆ و ناكۆكیى توندوتیژ له‌گه‌ڵ جوله‌كه‌كانداو دواى پته‌وبوونى په‌یوه‌ندیه‌كانى له‌گه‌ڵ خێڵه‌كه‌یدا، له‌پڕ و له‌جێگه‌ى قودس له‌كاتى نوێژدا ڕووده‌كاته‌ كه‌عبه‌ و ده‌یكاته‌وه به‌‌ قیبله‌.
2)گشت دابونه‌ریت و ڕێوڕه‌سمه‌كانى(حه‌ج) ى سه‌رده‌مى جاهیلیى ده‌هێڵێته‌وه ‌و ته‌نها ئارایشتێكى تریان به‌به‌ردا كرا.
ئه‌وكاتانه‌ى كه‌عبه‌ ماڵى بته‌كان بوو، له‌هه‌موو شوێنێكه‌وه‌ عه‌ره‌به‌كان ڕویانده‌كرده‌ مه‌ككه‌، بۆبه‌جێهێنانى فه‌رمانى حه‌ج. هه‌روه‌ها حه‌جى(عه‌مره‌)ش كه‌ زیاره‌تێكى كۆن و په‌یڕه‌وكراوى سه‌رده‌مى جاهیلیى بوو هه‌روه‌كو خۆى په‌یڕه‌ویلێكرا.
3) ڕێوڕه‌سمى هه‌رسێ ته‌لاَقه‌ى ژنیش، هه‌ربه‌هه‌مان شێوه‌ى جاران هێڵدرایه‌وه‌.
4) مانگه‌كانى موحه‌ره‌م و سه‌فه‌ر هه‌ربه‌پیرۆزیى هێڵدرانه‌وه‌، له‌ماوه‌ى ئه‌ودوو مانگه‌دا شه‌ڕوشۆڕ قه‌ده‌غه‌یه‌.
5) په‌یڕه‌وكردنى نوێژى مردووان.
6) كه‌فه‌نكردنى مردووان.
7) شوشتنى مردووان.
8) خۆشتن ( وصل ) دواى كارى سێكسى.
9) بڕینى ده‌ستى دزوجه‌رده‌، ئه‌مه‌ش پڕاكتیكێكى كۆنى میره‌كانى هاییراو یه‌مه‌نییه‌كانیش بوو.
10) له‌سێداره‌دانیش هه‌ر ڕێوڕه‌سمێكى سه‌رده‌مى جاهیلییى عه‌ره‌ب بوو و په‌یڕه‌وییكرا. (كورتكراوه‌یه‌ له‌ ( توضیح الملال) ‌ل(407-416 )

گوته‌ گرنگه‌كانی دۆست و هاورێیانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام
كران به‌ ئایه‌تی قورئان

گه‌رچی ئه‌وه‌ سه‌لمانی فارسی بوو، كه‌ ئه‌م شێوازه‌ نوێیه‌ی كتێبنوسیی، به‌شێوه‌ی شیعر داهێنا، بیست ساڵ پاشئه‌وه‌ش واته‌ دوای مه‌رگی پێغه‌مبه‌ر كۆكرایه‌وه‌و ناوی قورئانیان لێنا .
به‌ڵام، به‌شێك له‌ئایه‌ته‌كانی پێكهاتوون له‌گوته ‌و بیروڕاكانی دۆست و هاورێیانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، وه‌كو عومه‌ر، ئیمامی عه‌لی و هه‌مزه‌ كه‌كه‌سانی زاناو بیرتیژو،جه‌نگاوه‌رو به‌ناوبانگی عه‌ره‌ب بوون.
جه‌لاله‌دین عه‌بدولره‌حمانی سیوتی له‌كتێبی (الاتقان فی علوم القرآن ) دا ده‌نوسێ : په‌یامبه‌ری خودا ده‌ڵێ : خودا هۆش و هزری خسته‌ دڵ و گوته‌كانی عومه‌ره‌وه‌…
هه‌ركه‌بیركردنه‌وه‌یه‌ك به‌مێشكی عومه‌ردا ده‌هات، له‌ قورئانیشدا به‌ و شێوه‌یه‌ ئایه‌تێك ڕا ده‌گه‌یه‌نرا.
عومه‌ر ده‌ڵێ :
له‌گه‌ڵ خودای خۆمدا له‌سه‌ر سێ شت پێكهاتم:
یه‌كه‌مین شت گوتم:
هۆ پێغه‌مبه‌ری خودا، باشتره‌ له‌ كاتی نوێژكردندا، ڕوو بكرێته‌ جێگه‌ی ئیبراهیم ( كه‌عبه‌ ) – ئایه‌تی 25 ، سوره‌تی 2
دووه‌میش گوتم:
هۆ پێغه‌مبه‌ری خودا !
ژنه‌كانت ڕووبه‌ڕووی چاكه‌و خراپه‌ ده‌بنه‌وه‌ ،گه‌ر بتوانی فه‌رمانیان پێبكه‌ی تا سه‌ری خۆیان داپۆشن !
ئه‌وه‌بوو پاشئه‌وه‌ ئیتر ئایه‌تی الحجاب داهێنرا:
(هۆ پێغه‌مبه‌ر، بۆژنه‌كانت، بۆكچه‌كانت،بۆژنانی موسڵمانان، ڕوونكه‌ره‌وه‌ كه‌ په‌چه‌و سه‌رپۆشێك بده‌ن به‌سه‌ر ده‌مو چاویاندا ) .(سوره‌تی الاحزاب ،ئایه‌تی 59 ) بڕوانه‌ قورئانی پیرۆزه‌كه‌ی مامۆستاهه‌ژار.
سیهه‌مینیش، ژنه‌كانی موحه‌مه‌د غیره‌یان له‌یه‌كتریده‌كرد ،پێمگوتن :
(گه‌ر خودا له‌ ئێوه‌ی جودابكاته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ باشترین ژنی تری بۆبدۆزێته‌وه‌)، ئه‌وه‌ش بووه‌ ئایه‌تێك (سوره‌تی 66، ئایه‌تی 5)
هه‌روه‌هاش ئایه‌تی (پیرۆزبایی خودا له‌ باشترین دروستكراوی خۆی ؟ ) (ئایه‌تی 14 – سوره‌تی 23)ش گوته‌یه‌كی عومه‌ر بوو، ئه‌ویش كرایه‌ ئایه‌تێكی قورئان .
جگه‌له‌وه‌ش، ئایه‌تی 98 له‌ سوره‌تی (بقره‌ ) هه‌ر بیروبۆچوونی عومه‌ر بوو، له‌ئه‌نجامی گفتوگۆیه‌كیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ جوله‌كه‌یه‌كدا، ئایه‌تی 16 ی سوره‌تی 24 ی به‌كارهێنا .
سوره‌تی (نور)یش، ئایه‌تی 16، هه‌روا ده‌گێرنه‌وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ بۆیه‌كه‌مجار له‌ ده‌می ( سه‌عدی ئیبن موعاس ) وه‌گوترابێ، ئاله‌وكاته‌دا، که‌ ئایشێ به‌خیانه‌ت تاوانبارکرا. به‌ڵام له‌لایه‌کیتره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ(زه‌ید)، یاخود بۆ (ئه‌بوئه‌ییوب).
ده‌رباره‌ی ئه‌م ئایه‌ته‌ش،بۆچوونێکیتری واهه‌یه‌:
(سوره‌تی ئالعومران، ئایه‌تی 140)،له‌لایه‌ن ژنێکی موسڵمانه‌وه‌ گوتراوه‌، دوایئه‌وه‌ی که‌ هه‌واڵی برینداربوونی پێغه‌مبه‌ر له‌ شه‌ڕه‌که‌ی(ئوحد)داده‌بیستێ؛ له‌مباره‌یه‌وه‌ (سیۆتی) ده‌ڵێ:به‌پێی(سوره‌تی ئالعومران،ئایه‌تی144)،له‌ڕۆژی شه‌ڕی (ئوحد)دا،(مصاحیب) به‌یداخی ئیسلامی هه‌ڵگرتبوو، که‌ ده‌ستی ڕاستی ده‌په‌ڕێ، یه‌کسه‌ر به‌یداخه‌که‌ به‌ده‌ستی چه‌پی هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌ و له‌هه‌مانکاتدا هاواریده‌کرد:” پێغه‌مبه‌ریش هه‌ر په‌یامهێنه‌رێکه‌ وه‌ک ئه‌وانیتر، گه‌ر مرد یان کوژرا، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆسه‌ر ڕه‌وتی جاهیلیی”، به‌ڵام له‌وکاته‌دا ده‌ستی چه‌پیشی په‌ڕی، که‌چی دوایئه‌وه‌ش هه‌ر ئاڵاکه‌ی به‌ بڵندی ڕاگرت و خستییه‌ سه‌ر سنگی و به‌ده‌م ڕایگرت، تامردنیشی هه‌ر ئه‌وهاواره‌یده‌کرد و دووباره‌یده‌کرده‌وه‌، تاله‌ئه‌نجامدا دواهه‌ناسه‌یدا و ئاڵاکه‌ش که‌وت…”. ئه‌م ئایه‌ته‌ تائه‌وکاته‌ ڕانه‌گه‌یه‌نرابوو، به‌ڵام پاشئه‌م ڕوداوه‌، ئه‌ویش کرایه‌ ئایه‌تێکی قورئان.
1) ئایه‌تی 25 سوره‌تی2 ی، نوسه‌رهه‌ڵه‌یه‌و بوم نه‌دوزرایه‌وه‌
2) ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر !ژنه‌كانت و كچه‌كانت و خێزانی خاوه‌ن باوه‌ڕان حاڵی بكه‌، باخۆیان به‌چارشێوه‌كانیان داپۆشن، ئه‌م كاره‌ باشتر ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ بناسرێن وئازارنه‌درێن، خودا له‌خه‌تا ده‌بورێ و دلۆڤانه‌. (قورئانی پیرۆز،مامۆستا هه‌ژار ل426)
3) ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ته‌ڵاق بدا،شایه‌تا په‌روه‌نده‌ی ئه‌و ژنانی له‌نگۆ باشتری – له‌باتی ئێوه‌ – بداتێ، ژنانێكی گه‌رده‌كه‌چی به‌باوه‌ری به‌رفه‌رمانی له‌ خراپه‌ په‌ژیوانی خواپه‌رستانی رۆژووگر، له‌ بێوه‌ژنان و كیژان هه‌مان سه‌رچاوه ل‌ 56.
4) ( ئایه‌تی 19- سوره‌تی 23 )ی نوسه‌ر هه‌ڵه‌یه‌ و له‌قورئاندا،بۆمنه‌دۆزرایه‌وه.‌ 5) هه‌ركێ دژی خودا و پێغه‌مبه‌ره‌كانی و فریشتانی و جوبرایل و میكایل بێ، خوداش دژ خوانه‌ناسانه‌ ( قورئانی پیرۆز – مامۆستا هه‌ژار ل 15
6) بۆچی وه‌ختێ ئه‌وه‌تان بیست ،نه‌تانگووت كه‌: ئێمه‌ چیمان به‌سه‌ر ئه‌م قسانه‌ داوه‌ :پاكی و بێ عه‌یبی بۆ تۆیه‌ ئه‌مه‌ تۆمه‌تی گه‌وره‌یه.

چۆن كتێبه‌كه ی ‌یپێغه‌مبه‌ری ئیسلام كۆكرایه‌وه‌و
ناوی (قورئان )ی لێنرا ؟

هیچگومانێكی تێدانیه‌ و له‌ڕووی مێژووییشه‌وه‌ سه‌لمێنراوه‌، كه‌كتێبه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، دوای مردنی پێغه‌مبه‌ر كۆكرایه‌وه‌ و خه‌لیفه‌كانی ناویان لێنا (قورئان ) .
واته‌ تا ئه‌وكاته‌ی پێغه‌مبه‌ر خۆی له‌ ژییاندابوو، هه‌وڵی كۆكردنه‌وه‌ی شیعره‌كانی خۆی نه‌دا، ئه‌وه‌بوو پاش كۆچكردنی قورئان كۆكرایه‌وه‌، هه‌ر وه‌ك له‌ (الصحیح)ی (بوخاری)دا باسكراوه‌:
(له‌كاتی جه‌نگه‌كه‌ی (یامانه‌)دا، ئه‌بوبه‌كر ده‌نێرێ به‌دوای (زه‌یدی ئیبن صائیب )دا، كه‌سكرتێرێكی موحه‌مه‌د بوو، عومه‌ریش له‌وكاته‌دا ئاماده‌ده‌بێ، ئه‌بوبه‌كر به‌ (زه‌ید) ده‌ڵێ:
(به‌هۆی جه‌نگه‌كانه‌وه ‌و له‌ئه‌نجامیشیانه‌وه‌ تادێت، زۆربه‌ی ئه‌وكه‌سانه‌ی (قورئان )یان له‌به‌ره‌ ده‌كوژرێن، له‌به‌رئه‌وه‌، به‌رای من تۆ ده‌بێت هه‌وڵی كۆكردنه‌وه‌ی قورئان بده‌ی.
له‌مكاته‌دا زه‌ید ڕووده‌كاته‌ عومه‌ر و ده‌ڵێ:
(چۆن بتوانم شتێكی وا بكه‌م،له‌كاتێكدا كه‌ پێغه‌مبه‌ر خۆی له‌ ژیاندابوو كارێكی واینه‌كرد‌؟
له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌، پێنجكه‌س له‌دۆست و یارانی موحه‌مه‌د، دوایئه‌وه‌ی كه‌ئایه‌ته‌كان و شیعره‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیان ده‌بیست، هه‌وڵیانده‌دا له‌سه‌ر پێسته‌ بیاننوسنه‌وه‌.
ئه‌و پێنجكه‌سه‌ش بریتین له‌:
1) ئیمامی عه‌لی 2)زه‌ید ئیبن صائیب 3)ئه‌بی ئیبن كه‌عب 4)مه‌عاس ئیبن جوبال 5)عه‌بدولڵا ئیبن مه‌سعود.
هه‌رچۆنێكبێ، له‌سه‌رده‌می ئه‌بوبه‌كردا،زه‌یدی ئیبن صائیب، قه‌ناعه‌تی به‌كۆكردنه‌وه‌ی قورئان نه‌بوو، له‌به‌رئه‌وه‌ ناچاربوون بگه‌ڕێن به‌ دوای كه‌سێكدا كه‌ ته‌له‌فوز(گوتنی) قورئان به‌ ته‌واوی بزانێ، به‌ڵام عومه‌ر له‌وه‌ئاگاداركرا كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ له‌كاتی شه‌ڕی یامانه‌دا كوژراوه‌.
ئیتر ده‌سبه‌جێ و هه‌رله‌وكاته‌دا، بریاری كۆكردنه‌وه‌ی قورئان ده‌دات (ئه‌لموسه‌حیف – المصحیف ) به‌ڵام، یه‌كه‌مین كه‌س پاش مه‌رگی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، كه‌ هه‌ڵسا به كۆكردنه‌وه‌ی قورئان ئیمامی عه‌لی بوو.
(دوای هاوپه‌یمانیی له‌گه‌ڵ ئه‌بوبه‌كر ـ یه‌كه‌مین خه‌لیفه‌ی موحه‌مه‌د)دا، ئیمامی عه‌لی له‌ماڵی خۆی ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ئه‌بووبه‌كر ڕاده‌گه‌یه‌نن كه‌ ئیمامی عه‌لی وازی هێناوه‌ له‌ هاوپه‌یمانیت. ئه‌بوبه‌كر ده‌نێرێ به‌ شوێنیدا، كه‌ دێت، لێیده‌پرسێ : ئایا تۆ وازت له‌پشتیوانیی و هاو په‌یمانیی من هێناوه‌؟
عه‌لی ده‌ڵێ:
– سوێند ده‌خۆم به‌ خودا نه‌خێر.
ئه‌بوبه‌كر لێیده‌پرسێ : ئه‌ی بۆ واخۆتدورخستۆته‌وه‌؟
ئیمامی عه‌لی وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌ : ترسم له‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ شتی زیاده‌ بخرێته‌ سه‌ر كتێبی خودا له‌به‌رئه‌وه‌ بڕیاری ئه‌وه‌مداوه‌ كه‌ بۆنوێژكردن نه‌بێ له‌ماڵ ده‌رنه‌چم، تائه‌وكاته‌ی كه‌ هه‌موو قورئان كۆده‌كه‌مه‌وه‌ ) . الاتقان ل3 2
هه‌روه‌ك ئیمامی عه‌لی ڕایگه‌یاند، له‌وه‌ده‌ترسا كه‌شتی زیاده‌ بخرێته‌ سه‌ر قورئان.
له‌به‌رئه‌وه،‌ ئێمه‌ش له‌ لاپه‌ڕه‌كانی داهاتوودا هه‌وڵده‌ده‌ین ئه‌وه‌ڕونبكه‌ینه‌وه‌، چۆن خه‌لیفه‌كان به‌تایبه‌تیی عوسمان، هه‌وڵیانداوه‌ قورئان به‌وشێوه‌یه‌ پێشكه‌شبكه‌ن كه‌ زۆر جیاوازتربێ، له‌وه‌ی لای سكرتێره‌كان و دۆست و یارانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام.
ئه‌م كێشه‌یه‌ش، واته‌ ده‌رخستنی ئه‌ونهێنیانه‌ی كه‌ تائێستا ئاشكرانه‌كراون، له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ مایه‌ی سه‌رسوڕمانی زۆركه‌س .. به‌ڵام داوا له‌ خوێنه‌ری ئازیز ده‌كه‌م، كه‌ چه‌ندین ساڵه‌ به‌وپه‌ڕی دڵسۆزی و خۆشه‌ویستی و شه‌یدایی و رێزه‌وه‌ باوه‌ری به‌ قورئان هه‌یه‌، تاده‌توانێ به‌ مێشكێكی كراوه‌ و به‌ وریایی و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بیركاته‌وه ‌و دوركه‌وێته‌وه‌ له‌ هه‌ڵچوون و كه‌للە‌ ڕه‌قی و فاناتیزم، له‌ كاتێكدا(كه‌ گوێی له‌ ڕاستی مێژوویی ده‌بێ) یاخود ده‌یانخوێنێته‌وه‌.
پاش لێكۆڵینه‌وه ‌و توێژینه‌وه‌ی هه‌زاران لاپه‌ره‌ی بایه‌خداری ئیسلامیی، توانیومه‌ له‌ئه‌نجامدا ئه‌مبابه‌ته‌ بچووكه‌ بنوسم ، به‌هیوای ڕونكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك كێشه‌ی مێژوویی.
كارێكی باشده‌بوو، گه‌ر ئێمه‌ بمانتوانیایه‌ قۆڵی لێهه‌ڵبكه‌ین و خۆمان ته‌رخانكردایه‌ بۆ دیراسه‌و توێژینه‌وه‌، گه‌رخۆ توانای لێكۆڵینه‌وه‌و دیراسه‌شمان نه‌بێت، ئه‌وا سوود له‌ ئه‌رك و توێژینه‌وه‌كانی ئه‌و كه‌سانه‌ی تر وه‌رگرین كه‌ ئه‌نجامیانداون.
به‌وه‌ش باوه‌ڕ تا دێت پته‌وترده‌بێ و به‌ڵگه‌ش ده‌داته‌ مرۆڤ تاله‌وه‌بگات كه‌ یه‌زدانی تاكو ته‌نها و شایسته‌و هه‌مه‌كاره‌ی نێو گه‌ردوون، هه‌ر خودای مه‌زن و (ئاهورامزدا ) واته‌ – خودای به‌ده‌سه‌ڵات و هه‌تا هه‌تاییه‌-.
هه‌رچۆن كێشه‌و ناكۆكی له‌ نێوان هه‌رسێ خه‌لیفه‌ی یه‌كه‌م و ئیمامی عه‌لی (چواره‌مین خه‌لیفه‌ی موحه‌مه‌د ) له‌ ئارادابوون و هه‌روه‌هاش له‌ چه‌ندین ئایه‌تیش دا نێوی عه‌لی به ‌به‌رزی و پیرۆزیی هێنراوه‌، ئه‌مه‌ش به‌دڵی خه‌لیفه‌كانیتر نه‌بوو، جگه‌له‌وه‌ش له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و هیواگه‌ورانه‌دا كه‌ تا ساڵی سییه‌می هیجری، ئه‌بوبه‌كر و عومه‌ر هه‌یانبوو، كه‌چی نه‌توانرا هیچ كتێبێك كۆبكرێته‌وه‌ و له‌ قازانج و چاكه‌ی ئه‌واندا بێ.
ڕاستیه‌كه‌شی، ئه‌وه‌بوو، تا عه‌لی و دۆستانیتری پێغه‌مبه‌ر له‌ئارادابوون ،كه‌س نه‌یده‌توانی كتێبێك بنوسێته‌وه‌ كه‌ به‌دڵی ئیمامی عه‌لی نه‌بێ.
به‌ڵام، له‌ سه‌رده‌می عوسمان دا، واته‌ نزیكه‌ی وه‌چه‌یه‌ك پاش مه‌رگی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، عوسمان زۆرشتی دروستكراو و تازه‌ی هێنایه‌ئاراوه‌، كه‌ به‌ته‌واوی ناكۆكبوون له‌گه‌ڵ قۆناغی سه‌ره‌تای ئیسلامدا.
بۆپاكانه‌كردنی ئه‌و كار و هه‌ڵوێستانه‌شی، ناچاربوو قورئانێك بنوسێته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ بیر و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیدا بگونجێ،به‌ تایبه‌تیش تاده‌هات جیاوازیی بیروڕا و ناكۆكییه‌كان ڕۆژبه‌ ڕۆژ زێده‌تر ده‌بوون، هه‌ر له‌ئه‌نجامی ئه‌و ناكۆكییانه‌شه‌وه‌ عوسمان كوژرا.
له‌سه‌رده‌می عوسمان (ساڵی سییه‌می هیجری )،جیاوازیی و ناكۆكیی گه‌وره‌ له‌ گۆڕێدابوون، ده‌رباره‌ی چۆنێتی خوێندنه‌وه‌ی قورئان، تا ئه‌وڕاده‌یه‌ی كه‌ زۆرجار فه‌قێكان و مامۆستاكانیان ده‌كه‌وتنه‌شه‌ڕی ده‌سته‌ویه‌خه‌ی خوێناوییه‌وه‌.عوسمان كه‌ ئه‌م هه‌واڵه‌ی بیست گوتی: له‌كاتی فه‌رمانڕه‌وایی مندا ئێوه‌قورئانتان خستۆته‌ پشتگوێ و به‌ ئاره‌زووی خۆتان و چۆنتان گه‌ره‌كه‌ وا ده‌یخوێننه‌وه‌؟.
ئێوه‌ ئه‌ی دۆست و یارانی موحه‌مه‌د! خۆتان كۆبكه‌نه‌وه ‌و پێكه‌وه‌ قورئان بۆخه‌ڵکی بنوسنه‌وه‌… ئه‌وه‌بوو ئیتر كۆبوونه‌وه‌ و هه‌ڵسان به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌وكاره‌ (الاتقان ل 51 ) ئنجا عوسمان چوو ئه‌وكتێبه‌ی كه‌ له‌ماڵی ئه‌بوبه‌كر، یان ڕاستتر له‌ماڵی كچه‌كه‌ی بوو، ده‌ركرد و ڕایگه‌یاند كه‌ قورئان ده‌بێ به‌شێوه‌ی ئه‌م كتێبه‌ كۆكرێته‌وه ‌و ڕێكبخرێ، جگه‌له‌وه‌ش ده‌بێ خوێندنه‌وه‌شی له‌سه‌رشێوه‌ی قوڕه‌یشیه‌كان بێ، چونكه‌ ئه‌وكاته‌ش، هه‌روه‌كو ئێستا، عه‌ره‌به‌كان له‌هه‌رناوچه ‌و له‌هه‌رهه‌رێمێكدا، شێوه‌زمانی تایبه‌تیی خۆیان هه‌بوو و قورئانیشیان هه‌ر یه‌كه‌ به‌شێوه‌ و ته‌له‌فوزی خۆیان ده‌خوێنده‌وه‌. هه‌بوونی ئه‌و هه‌موو شێوه‌زمانه‌ش ده‌بووه‌ هۆی جیاوازی مه‌زن له‌واتای وشه‌كاندا.
له‌ئه‌نجامدا، كاتێك عوسمان قورئانی به‌وشێوه‌یه‌ كۆكرده‌وه‌ و تاكو ئێستاش هه‌ر هه‌مان قورئانه‌، داواشیكرد كه‌ پێنج نوسخه‌ی لێبنووسرێته‌وه ‌و ڕه‌وانه‌ی جیهانی ئیسلامیی كردن، بۆئه‌وه‌ی ئیتر پاشئه‌وه‌ كتێبه‌كانی تر له‌ناو ببه‌ن.
هه‌ر له‌وكاته‌شه‌وه‌ تاكو ئێستا، قورئان بریتیه‌ له‌وشێوه‌یه‌ی كه‌ عوسمان ئاماده‌یكرد و بڵاویكرده‌وه‌.
هه‌روه‌ك له‌وه‌پێش له‌ به‌شی(تازه‌كردنه‌وه‌ له‌ بیروڕا دا) نوسیم، له‌وڕۆژه‌دا كه‌ قورئانه‌كه‌ی عوسمان بڵاوكرایه‌وه‌، ئیمامی عه‌لی قورئانه‌كه‌ی خۆی خسته‌سه‌ر پشتی وشترێك و هاته‌مه‌یدانه‌وه‌ بۆ ناو خه‌ڵكی ، به‌ڵام عوسمان فه‌رمانده‌دات، كه‌ ئه‌وقورئانه‌ به‌رنه‌وه‌ماڵه‌وه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ی كوشتنیش له‌ عه‌لی ده‌كات گه‌ر له‌ فه‌رمانه‌كه‌ی ده‌چێ، له‌به‌رئه‌وه‌ی شه‌ڕكردن له‌سه‌ر قورئان، ده‌بووه‌ هۆی ته‌قینه‌وه‌ی ناكۆكیی و بڵاوبوونه‌وه‌ی ئاژاوه‌یه‌كی گه‌وره‌، ئه‌وناكۆكییه‌ش ده‌بووه‌ هۆی زه‌ره‌روزیانێكی گه‌وره‌ بۆ ئایینه‌كه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ عه‌لی ده‌چێته‌وه‌ ژووره‌وه‌ بۆماڵی خۆی.

جیاوازیی له‌نێوان قورئانه‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی و قورئانی ئه‌مرۆ له‌ چیدایه‌؟

هه‌روه‌ك زۆربه‌ی لێكۆڵه‌ره‌وه ‌و مێژوونوسان باسیانلێوه‌كردووه‌، یه‌كه‌مین، قورئانه‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی به‌پێی هاتنه‌كایه‌ی ئایه‌ته‌كان ئاماده‌كراوه‌، دووه‌مین، له‌وقورئانه‌دا، هه‌موو شته‌لابراوه‌كانی له‌به‌رچاوگرتبوو، سێیه‌مین، ئه‌و ئایه‌تانه‌شی به‌خۆوه‌ گرتبوو كه‌ باسیان له‌ (ئیمامه‌تی )، واته‌ (پله‌و پایه‌ی ئیمامی عه‌لی ) ی ده‌كرد.
هه‌روه‌ك سیۆتی له‌سه‌ده‌ی حه‌وته‌میندا نوسیبووی ، له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ ئیمامی عه‌لی نه‌یتوانی قورئانه‌كه‌ی خۆی داسه‌پێنێ، ئه‌وه‌بوو ئیمامی عه‌لی كتێبه‌كه‌ی دا به‌ میراتگره‌كانی و پاشئه‌وه‌ش هه‌ر ئه‌م ده‌ست و ئه‌و ده‌ستیكرد.
پرسیارێك خۆی قوتده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌؛ ئایا ئیمامی عه‌لی، دوایئه‌وه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كه‌وته‌ ده‌ست، بۆچی قورئانی نه‌گۆڕی؟
دیاره،‌ كه‌ ئیمامی عه‌لی له‌ ئه‌نجامی شۆڕش و ڕاپه‌رینه‌كانی موسڵمانه‌كانی میسر و دیمه‌شق و نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بیه‌وه‌ هاته‌ سه‌ر كار.
خه‌باتی چینایه‌تی و شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌كانی ئه‌وسه‌رده‌مه‌، له‌كاتی فه‌رمانڕه‌وایی عوسماندا گه‌یشتنه ‌ دواڕاده‌ی توندوتیژیی.
كاتێكیش ئیمامی عه‌لی ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ده‌ست، یه‌كسه‌ر ئه‌ویش ڕووبه‌ڕووی ناڕه‌زایی و ناكۆكییه‌كان و دژایه‌تیكردنی ئه‌و حوكمداره‌ به‌هێزو به‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ بووه‌وه‌ كه‌كاتی خۆی عوسمان داینابوون.
ده‌بوو ڕووبه‌ڕووی دژایه‌تییه‌كانی (مه‌عاویه ‌و ئایشێ)ی ژنی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام بێته‌وه ‌و كه‌وته‌شه‌ڕی (سه‌فین )ه‌وه‌ دژبه‌ مه‌عاویه‌، تووشی شه‌ڕی (جمل)بوو له‌گه‌ڵ ئایشێ و تالح و زوبه‌یر،شه‌ڕی نه‌هره‌وان دژبه‌ خه‌واریجه‌(هه‌ڵگه‌راوه‌و لاده‌ره‌كان)
پاشانیش ئه‌وه‌بوو، له‌لایه‌ن (ئیبن مولجه‌می مورادی )یه‌وه‌ كوژراو كۆتایی به‌ پێنج ساڵی فه‌رمانڕه‌واییه‌ پڕله‌هه‌راو ناكۆكییه‌كه‌ی هات.
هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌ش، هیچكاتی ئه‌وه‌ی نه‌بوو كه‌ قورئان بگۆڕێ. به‌ڵام له‌چه‌ندین كۆڕو بۆنه‌ی جیاوازدا، بیروبۆچوونی خۆی له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ده‌رخست، ده‌توانین بۆزانین و ئاگاداری بۆچوونه‌كانی، په‌نابه‌رینه‌ به‌ر كتێبه‌كه‌ی ( نهج البلاغه‌ ) .
هه‌روه‌ها بیروبۆچوونه‌كانی ئیمامی عه‌لی، پاشان له‌لایه‌ن (قۆڵێنی)یه‌وه‌ له‌كتێبی (اصول الكافی)دا شیكراونه‌ته‌وه‌، جگه‌له‌وه‌ش له‌لایه‌ن (شێخ صدوق) كه‌ یه‌كێك له‌ زانا ئیسلامییه‌كانه‌، گوته‌ی وه‌چه‌كانی ئیمامی عه‌لی له‌مه‌ڕ شێواندنی قورئانه‌وه‌ دووپاتده‌كاته‌وه‌ و به‌ ڕوونی باسیلێوه‌كردوون.
له‌ گه‌ڵئه‌وه‌شدا، ده‌مه‌وێ له‌وه‌ ئاگاداربن و سه‌رله‌نوێ به‌ پێویستیده‌زانم ئه‌وه‌ دووپاتبكه‌مه‌وه‌، كه‌من كه‌سێكی هه‌ڵگه‌ڕاوه ‌و لاده‌رنیم، نه‌ كه‌سێكی بێاوه‌ڕو گاورم و نه‌ ئایینی خۆیشم گۆڕیوه‌ ..كه‌ ئه‌م شتانه‌م نوسیوه‌.
هه‌روه‌هاش، كه‌سایه‌تییه‌ گه‌وره‌ و به‌ناوبانگه‌كانی ئیسلام،‌ باسی ئه‌م بابه‌تانه‌یانكردووه‌، نوسینه‌كانیشیان جێگه‌ی بڕواومتمانه‌ی هه‌موو كه‌سێكن، خۆشبه‌ختانه‌ش هیچیان نه‌لاده‌ر ‌و نه‌هه‌ڵگه‌ڕاوه ‌و نه‌گاور بوون.
بۆ نمونه‌ ناوی هه‌ندێكیان دێنینه‌وه‌:
ئیمامی عه‌لی ده‌یگوت:
(( قورئان ته‌نها بریتیه‌ له‌كۆی چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی نوسراوو خراوه‌ته‌ نێو به‌رگێكی پێسته‌وه‌، هیچكاتێكیش ئه‌مه‌ نوێنه‌ره‌وه‌ی گوته‌بنه‌ره‌تیه‌كان نییه‌ و هه‌رده‌بێ كه‌سێكیش بێ و لێكۆڵینه‌وه ‌و توێژینه‌وه‌ی ته‌واوه‌تیی له‌سه‌ربكات )).
هه‌ركه‌س ده‌زانێ، كه‌ له‌گه‌رمه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ی(سه‌قه‌ین)دا، مه‌عاویه‌، كه‌ خه‌ریكبوو له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا بشكێ و له‌ ئاستی له‌شكره‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی دا لاوازبوو، فه‌رمانی به‌ له‌شكره‌كه‌ی دا،قورئان بكه‌ن به‌سه‌ری تیره‌كانیانه‌وه‌، تاكو قورئان ببێته‌ دادوه‌ری فه‌رمانڕه‌وایی له‌ نێوان عه‌لی و ئه‌ودا. ئیتر به‌وچه‌شنه‌ له‌شكری مه‌عاویه‌ دروشمی ( الحكم للاه ) حوكم بۆ خودا یه‌ – یان ڕاگه‌یاند.
ئیمامی عه‌لیش له‌ وه‌ڵامدا فه‌رمانده‌دات، كه‌ شمشێره‌كانیان له‌ قورئانه‌كان و دژبه‌ هه‌ر سه‌ربازێكی مه‌عاویه‌ش بخه‌نه‌كار.
كاتێكیش ئایینداره‌ كه‌لەڕه‌ق و فه‌ناتیكه‌كانیش، ناڕه‌زایی خۆیان دژبه‌مهه‌ڵوێسته‌ی عه‌لی ده‌ربڕی، ئیمامی عه‌لی له‌وه‌ڵامیاندا گوتی:
من قورئانی قسه‌ كه‌رم، هه‌رچی كه‌ ئێوه‌ش ده‌یبنن به‌سه‌ر نوكی تیره‌كانه‌وه‌، جگه‌له ‌كاغه‌زو پێسته‌و مه‌ره‌كه‌ب هیچی ترنییه‌، ئیتر له‌وكاته‌وه‌ خه‌واریجه‌كان ( لاده‌ره‌كان ) كه‌ باوه‌ڕ به‌ قسه‌كانی عه‌لی ناكه‌ن، پشتی تێده‌كه‌ن و لێیهه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌و ده‌كه‌ونه‌شه‌ڕه‌وه‌ دژی.
شێخ صدوقیش له‌كتێبه‌كه‌ی(الكسال)دا، پێشبینییه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام دێنێته‌وه‌، ده‌رباره‌ی مه‌ترسی ده‌سكاریی و شێواندنی قورئان و به‌موشانه‌ رایده‌گه‌یه‌نێ:
(ڕۆژێك ده‌بێ قورئان دێته‌زمان و ده‌ڵێ كه‌سانێك شێواندویانم و دڕاندویانم ).
(قۆڵیینی )یش له‌ (اصول الكافی )دا،كه‌یه‌كێك له‌زانا هه‌ره‌گه‌وره‌كانی ئیسلام و جێگه‌ی متمانه‌و باوه‌ڕێكی بێوێنه‌ی ئیسلامه‌، گوته‌یه‌كی (ئیمام موحه‌مه‌د باقر ) دێنێته‌وه ‌و ده‌ڵێ (یه‌كێك له‌سه‌رلێشێواوییه‌كانی میلله‌تی قورئان ئه‌وه‌یه‌…كه‌ قورئان ده‌شێونن و ده‌سكاریده‌كه‌ن و ده‌یگۆڕن).

بۆچی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام شیعره‌كانی خۆی كۆنه‌كردنه‌وه ‌و
نه‌یكردنه‌ كتێبێك؟
پێشه‌كی،پێویسته‌ ئه‌وه‌ ڕونبكه‌ینه‌وه‌،ئایا بۆچی ئێمه‌ باس له‌ (شیعر دانان ) ده‌كه‌ین نه‌ك (هاتنی په‌یام ).
تا ئێستاش كه‌ باس له‌ قورئانكراوه‌،هه‌ر باس له‌ (هاتنه‌ خواره‌وه‌ی په‌یام ) و‌ وه‌حی كراوه‌. مه‌به‌ست له‌مه‌ش ئه‌وه‌بوو كه‌ قورئان له‌ ئاسمانه‌وه‌و له‌لایه‌ن نێردراوێكی خوداوه‌ (جوبرائیل)ه‌وه‌ هێنراوه‌ بۆ نێردراوێكی خودا (پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ).
ئێمه‌ له‌كتێبه‌كانی پێشوماندا، باسمان له‌ بوونی خودا كرد، باسیشمان له‌ پله‌وپایه‌ی خوداكردووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌شمانڕونكرده‌وه‌ كه‌ خودا بریتی نییه‌ له‌ پاشایه‌ك و كۆشكه‌كه‌ی له‌ئاسماندا بێ، ئیتر هه‌رله‌وێشه‌وه ‌و له‌سه‌ره‌وه‌ به‌سه‌ته‌لایت یان به‌سینییه‌كی باڵدار، مرۆڤی نێو گه‌ردون یاخود (گوته‌ی گه‌ردوونی ) بنێریته‌ خواره‌وه‌ بۆسه‌رزه‌وی.
هه‌روه‌ها،ده‌رباره‌ی دروستكردنی مرۆڤیش، به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌مزیی و له‌هه‌موو ئایینه‌كاندا، به‌شێوه‌یه‌كی وا باسیلێوه‌كراوه‌، كه ‌گیان(روح)ی خودایی به‌ فوویه‌ك گه‌یه‌نراوه‌ته‌ له‌شی مرۆڤه‌وه‌. سه‌رجه‌می گه‌ردونیش بریتیه‌ له‌خودا و هه‌ر مرۆڤێكیش به‌شێك له‌به‌شه‌ جیاوازه‌كانی خودا پێكده‌هێنێ.
پێكهێنانی به‌شێكی شتێك، یاخود كه‌سێك كه‌ له‌ئاسمانه‌وه‌ یاخود له‌ هه‌ساره‌یه‌كی تره‌وه‌ هاتبێته‌خواره‌وه‌، زیاتر پشت به‌وداستانه‌ خه‌یاڵاویانه‌ی سه‌رده‌می جاهیلیی عه‌ره‌بی ده‌به‌ستن (ئێمه‌ له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا، هیچكاتێك نه‌هی ئه‌وه‌ ناكه‌ین، كه‌ده‌شێ ژیان، بیركردنه‌وه‌، ته‌نانه‌ت بزوتنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی هه‌ساره‌كانی تر هه‌بێ، به‌ڵام ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا باس و بابه‌تێكیتره ‌و جێگه‌ی ئێره‌نییه‌).
خودا، بریتییه‌ له‌و(گیانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر گه‌ردوندا هه‌یه‌، له‌ئه‌جامیشدا خودا له‌هه‌موو شتێكدا بوونی هه‌یه‌، جا ئه‌وشته‌ زیندوبێت یاخود نازیندوو، ئه‌وا گیانی خودای هه‌ر تێدا ده‌بێت.). فریشته‌(مه‌لائیكه‌)كانیش بریتی نین له‌ كه‌سانێكی(دووڕه‌گه‌ز Hermaphroditie (ی باڵدارو…تاد، كه‌ له‌ئاسمانه‌وه‌ باڵبگرنه‌ سه‌رزه‌وی، مه‌لائیكه‌كان، موڵك و ئه‌ملاكی خودان، واته‌ هه‌رشتێك كه‌ له‌گه‌ردوندا هه‌یه‌، واته‌ له‌سه‌ر هه‌ساره‌ و ئه‌ستێره‌كان و خۆرو له‌نێو (با )و ده‌ریا و زه‌ویدا هه‌ر خودا خاوه‌نیانه‌…
به‌مشێوه‌یه‌ (مه‌لائیكه‌) واتای موڵك و سامان و شمه‌كی خودایی ده‌گه‌یه‌نێ، واته‌ هه‌موو ئه‌وشتانه‌ی كه‌ له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی خودا خۆیدان.
له‌ دواییشدا، هه‌ر له‌به‌رئه‌م هۆیه‌شه‌ كه‌ ئێمه‌ وشه‌ی (شیعر دانان ) له‌ جیاتی (ئیلهامی خودایی ) به‌كار ده‌هێنین .
له‌پاشانیشدا، ئه‌ی بۆچی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، له‌گه‌ڵ ئه‌وهه‌موو زیره‌كیی و بیرتیژیی و زانایی و توانای وردی پێشبینیكردنیشیدا، كه‌چی هه‌ركتێبه‌كه‌ی خۆی كۆنه‌كرده‌وه ‌و نه‌ینوسیه‌وه‌؟
دیرییی قحولی (مێژوو نووسی سه‌ده‌ی دووه‌م ) له‌كتێبه‌كه‌یدا (فوائد) دا ده‌نوسێ؛
(ئیبراهیمی بن به‌شار له‌زمانی(زه‌هری)، (عابید )، زه‌یدی ئیبن صابیئه‌وه‌(سكرتێری پێغه‌مبه‌ر)ه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ر كۆچیدوایی كرد، هێشتا قورئان كۆنه‌كرابوویه‌وه‌)
خه‌تابیش پێیگوتوه‌:
(پێغه‌مبه‌ر كتێبه‌كه‌ی خۆی كۆنه‌كرده‌وه‌ ،چونكه‌ چاوه‌ڕوانی هه‌ندێك گۆڕانكاریی و لابردنی هه‌ندێك له‌ ئایه‌ته‌كان یاخود به‌ته‌مای ده‌سكاری بڕێك له‌ گوته‌كانی هه‌ندێك له‌ ده‌قه‌كان بوو).

ناوه‌كانی كتێبه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام

ئه‌وه‌ی كه‌ به‌هه‌وڵی عوسمان كۆكرایه‌وه‌ و نوسرایه‌وه‌ ناوی لێنرا (قورئان )، تاكو ئێستاش هه‌ربه‌ (قورئان ) و(قورئانی مه‌زن) و (قورئانی نه‌مر) ناوده‌برێ، به‌ڵام،هه‌ر له‌مكتێبه‌دا زێده‌تر له‌ په‌نجاو پێنج ناو به‌كارهێنراون بۆ ناونانی كتێبی ئیسلام. ئه‌وه‌تا له‌چه‌ندین ئایه‌تی جیاوازدا، شیعره‌كانی ئیسلام به‌شێوه‌ی جیاواز ناونران:
كتاب (كتێب )،موبین (مانیفێست )، قورئان (خوێندنه‌وه‌ ، كه‌ریم (دڵفراوانیی)، كلام (قسه‌) ، نور(ڕۆشنایی)، هیدایت (یارمه‌تیده‌ر)،رحمت(به‌زه‌یی)،فورقان(جوداكردنه‌وه)،‌شفا(چاره‌سه‌ریی)، مٶذه(سوێند)، زكر(ده‌ستنیشانكردن)، مبارك( پیرۆز) ، عالی(به‌ پێی هه‌ندێك لێكدانه‌وه‌ مه‌به‌ست له‌ ئیمامی عه‌لی یه‌ له‌سوره‌تی زه‌قره‌ف ئایه‌تی (4 ) مدا، به‌مشێوه‌یه‌ نوسراوه‌ :ئه‌وه‌ڕاسته‌ كه‌ له‌باری بنه‌ڕه‌تیه‌وه‌ – وشه‌ به‌ وشه‌ : دایكی كتێبه‌كان) عه‌لی كه‌سێكی خوێنده‌واره‌ له‌لای ئێمه‌،حه‌كیم(فه‌لسه‌فه‌)، مصدق (دانپیانان ) ، مهیمن (پارێزه‌ر) ،(حوبال) بتی حوبال، سرات المستقیم (ڕێگای ڕاست) ،…..عزیز (ئازیز )،بلاغ (گوته‌ بێژ ) ،قصص (داستان) ،صحف ( كتێبه‌كان )، موكرمه‌ (ڕێزدار) ، موته‌هه‌ره‌( پاكو بێگه‌رد) . به‌ كورتی له‌جیاتی وشه‌ی ( قورئان – كتێبێك كه‌ بخوێندرێته‌وه‌ ) هه‌ریه‌كه‌ له‌و په‌نجاوپێنج ناوه.‌ ده‌كرا ببێته‌ ناوی كتێبه‌كه‌ی ئیسلام ، به‌ڵام تاكو ئێستاش هه‌ر ( قورئان ) ،(نه‌مرـپیرۆز) و (دڵفراوان) له‌هه‌موویان زێده‌تر به‌كارده‌هێنرێ

ئه‌و كتێبانه‌ی كه‌ ده‌رباره‌ی جیاوازیی قورئانه‌كان نوسراون

ئێستاكه‌ ئه‌وجیاوازییه‌، له‌نێوان ئه‌وكتێبانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن سكرتێره‌ تایبه‌تییه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام و ئه‌وكتێبه‌ی كه‌ عوسمان كۆیكردۆته‌وه‌ و وه‌ك ( قورئان ) بڵاویكرده‌وه‌ ده‌بینین- به‌ڵام، پێشئه‌وه‌ی بچینه‌ قوڵایی ئه‌م گفتوگۆیه‌وه‌، ده‌بێ ئه‌وه‌بخه‌ینه‌وه‌یاد. كه‌ له‌سه‌ده‌كانی یه‌كه‌می ئیسلامییدا، چه‌ندین كتێب نوسراون و باسیان له‌وجیاوازیانه‌ده‌كرد، كه‌له‌نێوان قورئانه‌ جیاوازه‌كاندا هه‌بووه‌.
هه‌رچه‌نده‌، كه‌ عوسمان قورئانی كۆكرده‌وه ‌و وه‌كو تاكه‌سه‌رچاوه‌یه‌ك بڵاویكرده‌وه‌، به‌ڵام،چه‌ندین ساڵی ویست تاكو زانایانی ئیسلام، ئه‌م كتێبه‌ به‌ڕه‌سمی بناسن و به‌نێو جیهانی ئیسلامییدا بڵاویبكه‌نه‌وه‌.
بۆیه‌ لێره‌دا، ئێمه‌ش ناوی حه‌وت له‌و كتێبه‌ گرنگ و پڕبایه‌خانه‌ دێنینه‌وه‌، كه‌له‌لایه‌ن زانایانی ڕه‌سه‌نی ئیسلامییه‌وه‌ نوسراون و هه‌ر یه‌كه‌شیان به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی باس له‌جیاوازیی قورئانه‌كان ده‌كات:
1- كتێبی جیاوازیی كتێبه‌كان ( قورئانه‌كانی دانیشتوانی مه‌دینه‌، كوفه‌ و به‌سره‌ ) له‌لایه‌ن ( قاصائی ) یه‌وه‌.
2- كتێبی جیاوازیی كتێبه‌كان ( قورئانه‌كان ) به‌رهه‌می خه‌ڵه‌فه‌.
3- كتێبی جیاوازیی دانیشتوانه‌كانی كوفه‌ و به‌سڕه‌ و دیمه‌شق، ده‌رباره‌ی كتێبه‌كان له‌لایه‌ن مه‌رائه‌ وه‌ نوسراوه‌.
4- كتێبی جیاوازیی موسه‌حیف ( قورئانه‌كان )ی ئیبن داودی سێجیستانی.
5- كتێبی مه‌دائینی له‌مه‌ڕجیاوازیی كتێبه‌كان ( سه‌رجه‌می قورئانه‌كان ) به‌رهه‌می مه‌دائینی.
6-كتێبی جیاوازیی كتێبه‌كان(قورئانه‌كانی) دیمه‌شق، حجاز، عێراق، له‌لایه‌ن ( ئیبن عامری یاسبی )یه‌وه‌ نوسراوه‌.
7- كتێبی موسه‌حیف ( قورئانه‌كان )به‌رهه‌می موحه‌مه‌دی ئیبن عه‌بدولره‌حمانی ئیسفه‌هانی.
كه‌وابوو، ده‌بینین هه‌زاران لاپه‌ڕه‌ له‌سه‌ر جیاوازیی قورئانه‌كانی شارو ناوچه‌ جیاوازه‌كان نوسراون، به‌هێنانه‌وه‌ی چه‌ند نمونه‌یه‌كیش، له‌مه‌ڕجیاوازیی قورئانه‌كانی ئیمامی عه‌لی و سكرتێره‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامه‌وه‌، ئه‌وا بۆمانده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ئه‌وقورئانه‌ی ئێستا – له‌مه‌ودوا به‌قورئانی عوسمان – ناویده‌به‌ین، چه‌نده‌ جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ قورئانه‌كانی تردا.

جیاوازییه‌كانی نێوان قورئانه‌كانی سكرتێره‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام و قورئانه‌كه‌ی عوسمان له‌ چیدان ؟

له‌مه‌ڕ قورئانه‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی یه‌وه‌ له‌لاپه‌ڕه‌كانی پێشودا ده‌رمانخست كه‌پێش هه‌رشتێك، ئه‌و قورئانه‌كه‌ی به‌پێی مێژووی گوتنی شیعره‌كان (هاتنه‌ خواره‌وه‌ی په‌یامه‌)كه‌ ڕێكخستووه‌، پاشئه‌وه‌ش، هه‌موو ئه‌وئایه‌تانه‌ی كه‌ ڕه‌دكرانه‌وه‌ یاخود ده‌بووایه‌ هه‌ڵوه‌شێنرێنه‌وه‌ له‌و قورئانه‌دا نین.
حه‌سه‌نی ئیبن عه‌باس ده‌گێڕێته‌وه‌، گوێی له‌ حوكمی ئیبن ساهیر بووه‌، ئه‌ویش له‌ عه‌بدولخه‌یره‌وه‌ بیستویه‌تی، ئه‌میش خۆی له‌ ئیمامی عه‌لی یه‌وه‌ گوێیلێبووه‌، یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ هه‌ڵساوه‌ به‌له‌به‌ركردنی‌ قورئان ئیمامی عه‌لی بووه‌.
ئه‌و قورئانه‌ش له‌لای خانه‌واده‌ی جه‌عفه‌ر پارێزراوه‌، هه‌روه‌ها من له‌لای ئه‌بو هه‌مزه‌ی حه‌سه‌نی – خوالێخۆشبوو- قورئانێكم دیوه‌ به‌ ده‌سوخه‌تی عه‌لی ئیبن تالیب نوسراوه ‌و چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كیشی شێوابوون، ئه‌م قورئانه‌ش هه‌ر له‌لای خانه‌واده‌ی حه‌سه‌ن وه‌ك ویراسه‌تێك مابوویه‌وه‌، به‌پێی فه‌رمانی سوره‌ته‌كان و له‌ ڕوانگه‌ی هاتنه‌ خواره‌وه‌ی په‌یامه‌كه‌وه‌ نوسراوه‌ته‌وه‌..(ئه‌لفه‌هریستی ئیبن نه‌دیم ل 147)
شایانی باسه،‌ قورئانه‌كانیتر تاماوه‌یه‌كی زۆر، هه‌ر مابوونه‌وه ‌و ئه‌مده‌ست و ئه‌وده‌ستیان ده‌كرد، تاكو له‌ناكاو له‌گۆشه‌یه‌كی نادیاری مێژووییدا نه‌مان و له‌ناوچوون. به‌ڵام ڕێیپێده‌چێت ڕۆژێك له ‌ڕۆژان ئاسه‌وارێكیان له‌یه‌كێك له‌مۆزه‌خانه‌ یاخود كتێبخانه‌كاندا په‌یدا ‌ببێته‌وه‌، من له‌لایه‌ن خۆمه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌م به‌شوێن ئه‌وسه‌رچاوانه‌دا بگه‌ڕێم و هه‌رشتێكیشم چنگ كه‌وت، ئه‌وا یه‌كسه‌ر له‌سه‌ری ده‌نوسم و بڵاویدەكه‌مه‌وه‌.

قورئانه‌كه‌ی عه‌بدوڵلاَی ئیبن مه‌سعود

فازیلی ئیبن غه‌سان ده‌ڵێ: داڕشتن و ڕێكخستنی سوره‌ته‌كانی قورئانه‌كه‌(موسه‌حیف)ی عه‌بدوڵڵای ئیبن مه‌سعود، جیاوازبوو له‌شێوه‌ی داڕشتن و ڕێكخستنی ئه‌و قورئانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ به‌رده‌سماندایه‌.
( وقد ابي لهب وقد طب ما آغنی ما له وما كسب – كه‌ هه‌ردوو ده‌ستی ئه‌بی له‌هه‌ب له‌ناوچن و خۆیشی له‌ناوچێ ،سه‌روه‌ت و سامانه‌كه‌شی هیچ به‌كه‌ڵكی نه‌یێن.. (ئه‌لفه‌هریسستی ئیبن نه‌دیم )
جا بۆئه‌وه‌ی زۆر درێژه‌ی پێنه‌ده‌ین، ناوی هه‌موو سوره‌ته‌كان ناهێنین، به‌ڵام پێنج كێشه‌و گرفتی قورئانه‌كه‌ی عه‌بدولره‌حمانی ئیبن مه‌سعود ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
1-له‌ژماره‌ و ڕیزبه‌ندی سوره‌ته‌كاندا،جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌چاو قورئانه‌كه‌ی عوسماندا،چونكه‌ قورئانه‌كه‌ی ئیبن مه‌سعود، ته‌نها له‌ سه‌دوده‌ سوره‌ت پێكهاتووه‌، به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ خۆمان توانیومانه‌ بیانژمێرین.
2-ناوی هه‌ندێك له‌ سوره‌ته‌كانی زۆر دوورو درێژترن له‌ چاو قورئانه‌كه‌ی عوسماندا.
3- دوو سوره‌تیش ناوی ( ساجیده‌ ) یان لێنراوه‌.
4-چه‌ند سوره‌تێكی زێده‌ش به‌ناوی(حوامیم)و (موسابه‌حات)ه‌وه‌ له‌ قورئانه‌كه‌ی ئیبن مه‌سعود دا هه‌ن، كه‌چی له‌ هیچ شوێنێكی تردا به‌دیمان نه‌كردوون.
5- هه‌ندێك ئایه‌تی قورئانه‌كه‌ی ئیبن مه‌سعود، جیاوازن له‌گه‌ڵ قورئانه‌كه‌ی عوسماندا. به‌تایبه‌تی له‌ سوره‌تی ( والعصر ) دا، كه‌ واتاكه‌ی له‌ قورئانه‌كه‌ی عوسماندا ناته‌واو و نادیاره‌، كه‌چی له‌ قورئانه‌كه‌ی ئیبن مه‌سعودا وانوسراوه‌:
(سوێند به‌كاتی پاش نیوه‌رۆ ده‌خۆم، مرۆڤ كارده‌كات بۆله‌ناوبردنی، تۆ ئه‌وانه‌ بپارێزه‌ كه‌ خاوه‌نباوه‌ڕن و به‌كاروفه‌رمانی چاكه‌ هه‌ڵده‌ستن، ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕێگه‌ی ڕاستیی و دروستیی و هێوریی و ئارامیی نیشانی كه‌سانیتر ده‌ده‌ن ).

قورئانه‌كه‌ی ئیبن قاب

فازیلی ئیبن غه‌سان ده‌ڵێ:
یه‌كێك له‌وخزمانه‌مان كه‌جێگه‌ی متمانه ‌و باوه‌ڕمانه‌ ده‌یگوت: شێوه‌ی ڕێكخستن و ڕیزبه‌ندی سوره‌ته‌كانی قورئانه‌كه‌ی( ئه‌بی ئیبن قاب)م له‌ (به‌سره‌ ) چاوپێكه‌وتووه‌، له‌ گوندێكدا كه‌ پێیانده‌گوت (قریه‌ الانصار ) و12 كیلۆ مه‌ترێك له‌ به‌سره‌وه‌ دووره‌، له‌ماڵی (موحه‌مه‌دی ئیبن مالكی ئه‌نصاریی ) قورئانێكی نیشانداین و گوتی :
(ئه‌م قورئانه‌ هی باوكمه‌ و له‌ باووباپیرانمانه‌وه‌ بۆمان ماوه‌ته‌وه‌. چاوێكم پێداخشاند و سه‌رنجی سه‌ره‌تا و كۆتایی سوره‌ته‌كانیمدا و هه‌روه‌هاش له‌ ژماره‌ی ئایه‌ته‌كانم ڕوانی.
له‌ سه‌ره‌تاوه‌ سه‌رنجی ئه‌وه‌مدا كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ ده‌ستیپێده‌كرد:
فاتحه‌ الكتاب – ده‌سپێكی كتێب ، بقرة‌‌ ، نسا‍ْء ، آلعمران ، أنعام ، أعراف، ألمائیده‌… دڵنیانیم له‌وه‌ی سوره‌تی (یونس )ی تێدابووبێ ، أ‌نفال ، داود ، طهار‌، أنسان – علی عه‌لیه السلام ، حي اهل الکتاب ، لم یکن أو‌ل مکان‌ ، أ‌لكفار، ملحق …تاد
به‌مشێوه‌یه‌، هه‌موو ئایه‌ته‌كان ژماره‌یان شه‌ش هه‌زارودووسه‌دوده‌ بوون. (ئه‌لفه‌هرست ئیبن نه‌دیم ل 46)
له‌ئاكامدا، سه‌رجه‌می سوره‌ته‌كانی قورئانه‌كه‌ی ئیبن قاب نه‌ده‌گه‌یشتنه‌ سه‌دوشانزده‌‌، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كی زۆر له‌سوره‌ته‌كانی ئه‌م قورئانه،‌ له‌ قورئانه‌كه‌ی عوسماندا به‌دیناكرێن، وه‌كو سوره‌تی (داود)،(ط‌هار) ، (علي علیه‌ السلام)…تاد

تێكده‌ران و تێكدان و شێواندنی قورئان

مشتومڕ ده‌رباره‌ی (ناصق – تێكده‌ر و شێوێنه‌ر) و (منصوق)شێواندن، یه‌كێكه‌ له‌كێشه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی ئیسلام و قورئان. ئه‌م كێشه‌یه‌ تاكو ئێستاش هه‌ر پشتگوێخراوه‌. هه‌روه‌كو له‌وه‌پێش ڕونمانكردۆته‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری ئیسلام خۆی بیری له‌وه‌كردبوویه‌وه‌ كه‌ كتێبه‌كه‌ی (قورئان)كۆبكاته‌وه‌، به‌وهیوایه‌ش كه‌ پاكسازییه‌كی بكات و هه‌وڵبدات بۆ دوورخستنه‌وه ‌و لابردنی ئه‌و سوره‌تانه‌ی كه‌ به‌بێكه‌ڵكی ده‌زانین یاخود ده‌بوو له‌نێو ببرێن. ئه‌وه‌شمان ڕونكرده‌وه‌ كه‌ له‌قورئانه‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی دا، ئه‌ملایه‌نه‌ له‌به‌رچاوگیرابوو، ئه‌مه‌ش بابه‌تێكی ڕوون و ئاشكرایه‌.
چونكه‌ هه‌روه‌كو گوتمان، موحه‌مه‌د هێشتاكه‌ هه‌ر ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ ڕێوڕه‌سم و دابونه‌ریتی سه‌رده‌می جاهیلیی په‌سه‌ند كردبوو، له‌پاشاندا ده‌بینین كه‌ تاچڕاده‌یه‌ك و به‌ناچاری و زۆر به‌ ڕێزه‌وه‌ هه‌ڵوێستی ده‌رباره‌ی قوڕه‌یشیه‌كان و دابونه‌ریته‌كانیان وه‌رده‌گرت. به‌ڵام گه‌ر بیتوانیایه‌ ئه‌وا ژماره‌یه‌كی زۆر له‌هه‌ڵسوكه‌وت و دابونه‌ریتی كۆنی سه‌رده‌می جاهیلیی ڕه‌دده‌كرده‌نه‌وه‌ و ده‌یگۆڕین، كه‌ تاكوئێستاش له‌م سه‌رده‌می پێشكه‌وتنه‌ شارستانیی و ته‌كنه‌لۆژییه‌شدا هه‌ر په‌یڕه‌وییانلێده‌كرێ ( له‌لایه‌ن موسڵمانانه‌وه‌ ) .
به‌ڵام ده‌رباره‌ی كێشه‌ی (تێكده‌ران و تێكدان ـ شێواندن و شێوێنه‌ران)ی ئایه‌ته‌كانه‌وه‌، ژماره‌یه‌كی زۆر كتێب و به‌رهه‌می جیاواز نوسراون.
لێره‌دا ئێمه‌ ئاماژه‌ به‌سێ نوسه‌ری به‌ناوبانگ ده‌كه‌ین، كه‌ هه‌زاران لاپه‌ڕه‌یان له‌مباره‌یه‌وه‌ نوسیوه‌.
1- (النازق و منزوق ـ لابردن و لابراوه‌كان) به‌رهه‌می حه‌جاجی ئه‌لئور.
2 – (نازق و منزوق كدامند ـ نازق و مه‌نزوقه‌كان كامانه‌ن) به‌رهه‌می عه‌بدولره‌حمانی ئیبن زه‌ید .
3 – كتێبه‌كه‌ی ئه‌بی ئیسحاق ئیبراهیم ئه‌لموئه‌ده‌ب، ده‌رباره‌ی ئایه‌ته‌ شێوێندراوو تێكدراوه‌كان.

قورئانی هه‌میشه‌یی ئاسان بۆ خوێندنه‌وه‌

به‌بێ هیچ دوودڵییه‌ك قورئان به‌رهه‌مێكی شیعریی زۆر جوانه‌، به‌تایبه‌تیی سوره‌ته‌ كورته‌كان (قصار السوره‌) كه‌ له‌مه‌ككه‌ و له‌قۆناغی سه‌ره‌تای ئیسلامدا (له‌سه‌رده‌می په‌یدا بوونی ئیسلام دا داڕێژراون).
گه‌ر ئێمه‌ هه‌ندێك بابه‌تی تابوو (قه‌ده‌خه‌ و گوناح و نهێنی) له‌م قورئانه‌ هه‌میشه‌ییه‌ دێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌ مه‌به‌ستمان ڕه‌دكردنه‌وه ‌و باوه‌ڕنه‌بوون به‌ ( قورئان ) نییه‌.
چونكه،‌ قورئان كتێبێكی مێژوویی و ئه‌ده‌بیی و فه‌لسه‌فییه ‌و له‌باره‌شیه‌وه‌ ده‌توانرێ چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ی زۆروزه‌به‌ند بنووسرێ، ئه‌وه‌بوو زاناكانی ماتماتیك، به‌یاریده‌ی زانستی ژماره‌كان، توانییان تییۆری ژماره‌یی له‌سه‌ر ئه‌م كتێبه‌ بنوسن. هه‌روه‌ها، ئه‌ستێره‌ناسانیش، له‌ڕوانگه‌ی ئه‌ستێره‌ناسیه‌وه‌،شیكردنه‌وه ‌و تۆژینه‌وه‌ی تایبه‌تیان له‌باره‌وه‌ ئه‌نجامداوه‌… یاخود شاره‌زایه‌كی كۆمپیوته‌ر، گه‌یشتۆته‌ هه‌ندێك سه‌ره‌نجامی پڕبایه‌خ، پاش لێكدانه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ له‌ ڕێگه‌ی كۆمپیوته‌ره‌وه‌… هه‌روه‌ها فڵانه‌ پزیشك كتێبێكی پزیشكیی، به‌پشتبه‌ستن به‌وكتێبه‌(قورئان) نوسیوه‌ته‌وه‌…تاد من زۆربه‌ی زۆری ئه‌م به‌رهه‌مانه‌م دیون .
هه‌روه‌هاش، ئێمه‌ ده‌توانین زۆر له‌ونهێنبانه‌ی كه‌ له‌ڕێگه‌ی كۆمپیوته‌ره‌وه‌ ده‌ركه‌وتوون ئاشكرابكه‌ین، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی سه‌رنجڕاكێشان و جێگه‌ی سه‌رسوڕمانێكی گه‌وره‌.

كاریگه‌ری راوێژكاره‌ فارسه‌كان، حه‌به‌شیه‌كان، جوله‌كه‌كان و ڕۆمه‌كان له‌ قورئان دا

هه‌روه‌ك له‌كتێبی(له‌میتراوه‌ تا موحه‌مه‌د)دا ڕونمانكردۆته‌وه‌، ڕاوێژكاره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، بریتی بوون له‌ سه‌لمانی فارسی خه‌ڵكی ئێران، بیلالی حه‌به‌شی خه‌ڵكی حه‌به‌شە، هه‌روه‌هاش (ساحیب)ی ڕۆمی . ئه‌مانه‌ش هه‌رچواریان(سه‌یره‌، لێره‌دا سیانن، که‌چی ده‌ڵێ هه‌رچواریان!..)
سه‌ركاروانی زاناو ڕۆشنبیرو خوێنده‌وارانی وڵاته‌كانی خۆیان پێكده‌هێنا و به‌زمانی زگماكی و ڕه‌سه‌نی خۆیان شتیان لێكده‌دایه‌وه‌. هه‌روه‌هاش گه‌لێكیتر له‌ هاوڕێ و یارانیتری پێغه‌مبه‌ری ئیسلام و ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ جوله‌كه‌ و نه‌باتێئییه‌كان و سوریانیه‌كان كاریگه‌ری خۆیان بۆسه‌ر قورئان هه‌بووه‌.

وشه‌ ناعه‌ره‌بییه‌كانی نێو قورئان

دیاره‌ … پێغه‌مبه‌ری ئیسلام چه‌ند ڕاوێژكارێكی گه‌وره‌ی هه‌بوو و یاریده‌یانده‌دا له‌باری زانیاریی و بۆئاماده‌كردنی شۆڕشه‌كه‌ی و گه‌شه‌پێدانی، به‌كۆمه‌كی ئه‌وانیش توانی بگاته‌لوتكه‌ی ئایدیاڵ و ترۆپكی بیروباوه‌ڕو په‌یامه‌كه‌ی.
هه‌رچه‌نده‌ له‌ قورئاندا وا نیشاندراوه‌ كه‌ ئه‌م كتێبه‌ به‌زمانی عه‌ره‌بی ڕه‌وانه‌كراوه‌، به‌ڵام چه‌ندین وشه‌ی زمانه‌ شارستانی و زیندوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌شی تێدا به‌دیده‌كرێن.
ئه‌م وشانه‌ش هه‌رده‌بێ بریتی بن له‌ بۆچوونه‌كانی دۆست و یاوه‌ره‌ نزیكه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، واته‌ بیروبۆچوونی ئه‌ودۆست و هاوه‌ڵانه‌ی كه‌سه‌ر به‌ وڵاته‌كانیتر بوون و ڕۆلێكی دیاریكراویشیان ده‌گێڕا له‌بڕیارو بۆچوون و داڕشتنی شیعره‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام دا.
ئه‌ودۆست و هاوڕێ نزیكانه‌شی له‌زۆربۆنه‌دا په‌نایانبردۆته‌وه‌ بۆ زمانه‌زگماكییه‌كانی خۆیان تاكو بتوانن به‌ڕوونی و ئاشكرایی مه‌به‌سته‌كنیان بده‌نه‌ ده‌سته‌وه‌. ئێدی له‌ئاكامدا ئه‌م وشانه‌ش ڕووپۆشێكی (عه‌ره‌بی)یان به‌خۆوه‌ گرت. واته‌ خرانه‌ چوارچێوه‌ی سروشتی ڕێزمانی عه‌ره‌بییه‌وه‌.
هه‌رچۆن له‌وه‌پێش، برێك نموونه‌مان هێنایه‌وه‌، هه‌رپاشئه‌وه‌ی كه‌ شێوازی تازه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام له‌ داڕشتنی قورئاندا ده‌ركه‌وت و له‌نێو موسڵماناندا، له‌و سه‌رده‌مه‌دا بڵاوبوونه‌وه‌. ئیتر بۆهاوڕێ نزیكه‌كانیشی بووه‌ كارێكی ئاسایی و ئه‌وانیش به‌هه‌مان شێواز شیعریان ده‌هۆنیه‌وه‌، هه‌روه‌هاش ده‌یانتوانی به‌وشێوازه‌ گوتاری جۆربه‌جۆر ببێژن.
به‌ شێوه‌ی چوارینه‌كانی عومه‌ری خه‌ییام و قه‌سیده‌كانی حافیز یاخود به‌ شێوه‌ی شیعری نوێ(مۆدێرن)ی (نیما ) ـ نیما شاعێرێكی هاوچه‌رخی ئێرانییه ‌و به‌باوكی شیعری مۆدێرنی فارسی له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت.
گه‌ر كه‌سێک به‌باشی خه‌ییام و حافیز بناسێ و خاوه‌نی به‌هره‌ی شیعریی بێ، ئه‌وا ده‌توانێ ڕێبازی ئه‌وان بگرێته‌به‌ر و بیكاته‌ مۆدێلی خۆی و به‌هه‌مان شێوازی ئه‌وان شیعر داڕێژێت.
هه‌میشه‌ش، له‌جیهانی ئه‌ده‌بیدا ئه‌ودیارده‌یه‌ هه‌بووه‌، كاتێك كه‌ شێوازێكی ئه‌ده‌بی هاتۆته‌ ئاراوه‌، ئیتر نوسه‌رانیتریش شوێنپێیی ئه‌وڕێبازه‌یان گرتووه ‌و كه‌وتوونه‌ته‌ شیعر هۆنینه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌مانشێواز .

زاراوه‌ فارسیه‌كانی ناو قورئان :-

– ئه‌باریغ – كۆی (ئه‌بریغ )ه‌
– ئێسته‌ براغ – ته‌نوور
– مه‌ز جاه‌ – نێ–هوود
– یاگووت – ئه‌لیاهوود
– سارادیق – ساگار
– مه‌جووس – مه‌رجان
– جه‌هەننه‌م – دینار
– ئاڵ راس – ئال رۆم
– ماسك – ماغالید
– سه‌نجه‌ بیڵ – سێد جیل
– سه‌لسه‌ بیل – سنداس
– قوفی – كافوور
– كانن – كورته‌

زاراوه‌ حه‌به‌شیه‌كان:-

ئێڵا،رائیج، ئاڤاه‌، ئاڤاب، ئه‌لجابت، حورم(حه‌رام) هۆب، دۆریی، سینین، ساتره‌، تاها، تاقووت، ئه‌لئێرام، قه‌یسه‌، قوره‌، كافله‌، مه‌شكوهه‌، مه‌نساه‌، ناشیئه‌، یاسین، یاسدون.

هه‌ندێك زاراوه‌ی رۆمی له‌قورئاندا :-

سێراته‌، ئه‌فاق،فیردۆس ، غێسته،‌ قیستاس.

هه‌ندێك زاراوه‌ی سیریایی له‌ قورئاندا :-

یام (ئه‌ل یام) ،هوون ، قوو یووم، ئاددان، غامله‌، مه‌رغووم

هه‌ندێك زاراوه‌ی جوله‌كه‌ (عیبرائی ) له‌ قورئاندا :-

ئه‌قلاد، بایره‌، رائینا، ئه‌لره‌حمان، تاڤا،هوندا، غامله‌، مه‌رغووم.

هه‌ندێك زاراوه‌ی نابه‌تێئی له‌ قورئاندا :-

قارز، ڤارا، مه‌له‌كووت ، كوفر ،غات، مه‌زهان، سێنائی ، سوفره‌ ، هاڤاریون، حاسبه‌، ئه‌قواب ، ئه‌سفار، ئه‌ل، ئه‌لیم.

قورئان و هه‌ڵه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام

هه‌رچه‌نده‌ له‌ 1980 دا و له‌ بڵاوكراوه‌ی (ئیرشاد) دا، كه‌ به‌واتای (ئاگایی ـ هۆشیاریی) دێت و له‌ ئێران بڵاو ده‌بووه‌وه‌، هه‌روه‌هاش له‌1981دا له‌كتێبی(نوێبوونه‌وه‌ی بیرباوه‌ڕ)دا، به‌كورتی بیڕورای خۆمان ده‌رباره‌ی (پاكیزه‌یی و بێگوناهیی) و(بێگومانی) و (هه‌ڵه‌كان)ی پێغه‌مبه‌ره‌كان و ئیمامه‌كان ده‌رخستووه‌؛ جا له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌شدا باس له‌ قورئان و داڕشتنی ده‌كه‌ین، به‌پێویستی ده‌زانین سه‌رله‌نوێ ئه‌م زاراوانه‌ شیبكه‌ینه‌وه‌، که‌ له‌وسه‌رچاوانه‌ی پێشودا ‌ باسمانكردوون، ئه‌وه‌مانگوتووه‌ كه‌ پاكیی و بێتاوانی وبێتاوانبوون، ئه‌وه‌ناگه‌یه‌نێ كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك تووشی هه‌ڵه‌و كه‌موكورتی و ناته‌واویی نه‌بین، هه‌ركه‌سێک ده‌توانێ ببێته‌ كه‌سێكی پاك و بێتاوان، هه‌رچه‌نده‌ بشكه‌وێته ‌هه‌ڵه‌وكه‌موكوڕیی و ناته‌واوییه‌وه‌ له‌ره‌وتی كاریدا. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌، ده‌بێ هه‌وڵیئه‌وه‌بده‌ین له‌واتای ڕاسته‌قینه‌ی پاكیی و بێگوناهیی و بێتاوانیی بگه‌ین…
به‌ پێی لێكدانه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگی (المعجم العربی) وشه‌ی معصوم ، به‌و واتایه‌ هاتووه‌ (توانای كه‌سێك كه‌ خۆی له‌ گوناه‌ و تاوان دوور بخاته‌وه‌).
كه‌واته‌ به‌ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێ، خۆدوورخستنه‌وه‌ له‌ له‌گوناه‌، زۆرجیاوازه‌ له‌ خۆدوورخستنه‌وه‌ له‌ هه‌ڵه‌و ناته‌واویی. ڕاستییه‌كه‌ی، گوناه‌ یان تاوان، گوزاره‌یه‌كی ئایینی و مۆراڵه‌ و پابه‌نده‌ به‌ڕاده‌ی باوه‌ڕدارییه‌وه‌. له‌كاتێكدا كه‌ وشه‌ی(خه‌تاـ هه‌ڵه‌)ی عه‌ره‌بی و ( ئیختیبا ) (ناته‌واویی كار یان كه‌موكورتیی) بریتین له‌ ڕوداو و هه‌ڵسوكه‌وتی ڕۆژانه‌ و له‌كاروباری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و خانه‌واده‌ییدا خۆده‌نوێنن.
هه‌ركه‌سێک، ته‌نانه‌ت چه‌نده‌ پاك و دڵسۆز و بێگوناهیش بێت، ده‌شێ له‌هه‌ڵسوكه‌وت و كاروباری ڕۆژانه‌ی ژیانیدا بکه‌وێته‌هه‌ڵه‌وه‌ و که‌موکورتی و ناته‌واوی له‌کاروباریداهه‌بێت، یاخود بڕیاری نادروست بدات و ‌ له‌شێوه‌ی بیركردنه‌وه ‌و بۆچوونیدا بکه‌وێته‌ ‌هه‌ڵه‌وه‌.
به‌درێژایی مێژووش، هیچكه‌سێك له‌ زانا و بیره‌وه‌ران نكوڵییان له‌هه‌ڵه ‌و ناته‌واویه‌كانی خۆیان نه‌كردووه‌، مه‌گه‌ر ئه‌وكه‌سه‌ی گه‌ره‌كی بووبێ ،هه‌ربه‌زۆر، بڕوبیانوو و به‌هانه‌ی نابه‌جێ بدۆزێته‌وه‌ بۆ هه‌ڵه‌وكه‌موكورتی و ناته‌واوییه‌كانی خۆی، ئه‌ویش به‌ یاریكردن به‌وشه‌و جێگرتنه‌وه‌ی زاراوه‌ی (هه‌ڵه‌و نا ته‌واوی ) به‌(ته‌ره‌كه‌ی ئه‌ووه‌له ‌ـ تركه‌ الأولی)، واته‌ (دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌باشترین ) . ئه‌م زاراوه‌یه‌ش به‌هه‌ڵه‌ و ناته‌واوی لێكدراوه‌ته‌وه‌، چونكه‌(ته‌ره‌كه‌ی ئه‌وه‌له‌) به‌واتای هه‌ڵبژاردنی بڕیارێك به‌رامبه‌ر چه‌ند بڕیاری تر، واته‌ گه‌رچی بریارێك به‌رامبه‌ر چه‌ند بڕیارێكیتر ده‌گرێته‌ به‌ر، مه‌به‌ست ئه‌وه‌نییه‌ كه‌(باشترین)یانه،‌ یاخود (ئه‌ووه‌له‌)یه‌ .لێكدانه‌وه‌ی ئه‌م زاراوه‌یه‌ش له‌ دوائه‌نجامدا، هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ وشه‌ی (هه‌ڵه‌و ناته‌واوی)دا نییه‌.
زۆرجاریش، ڕاوێژكاران و یاوه‌ر و دۆسته‌نزیكه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، ڕه‌خنه‌ی ئاشكرایان له‌ هه‌ڵه‌ و ناته‌واوییه‌كانیی گرتوه‌ و له‌گه‌ڵیدا كه‌وتوونه‌ته ‌باس وگفتوگۆوه‌.
ئه‌م ڕه‌خنانه‌ش ، له‌لایه‌ن زانا ئیسلامییه‌كانه‌وه‌ به‌ (عیتاب) واته‌- لێپرسینه‌وه‌ ـ باسكراون ، گوایه‌ ئه‌م لێپرسینه‌وه ‌و ڕه‌خنانه‌ش، له‌لایه‌ن جوبرائیل و خوداوه‌ ئاراسته‌ی پێغه‌مبه‌ر كراون، نه‌ك له‌لایه‌ن هاوڕێ و ڕاوێژكاره‌كانییه‌وه‌.
ئێمه‌ له‌وه‌وپێش، ئه‌وه‌مان ڕونكرده‌وه‌ كه‌ فریشته‌یه‌ك به‌به‌رگێكی شێوه‌مرۆڤییه‌وه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ و له‌لایه‌ن خوداوه‌ نێردراوه‌ بۆلای موحه‌مه‌د، ئه‌وه‌شمان ده‌رخست كه‌ ئه‌م بۆچوونه‌ خۆی له‌خۆیدا هه‌ڵه‌یه‌ و ناكرێ كه‌(نوێنه‌رێكی خودایی) بنێردرێ بۆلای (نوێنه‌رێكی) تری.
له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌، گه‌ر له‌ زیره‌كیی و بیرتیژیی و توانای پێشبینیكردن و بلیمه‌تیی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیش بڕوانین، ئه‌وا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێی تێناچێت كه‌ پێغه‌مبه‌ر و ڕاوێژكاره‌كانی (به‌تایبه‌تی ڕاوێژكار و‌ دۆسته‌ هه‌ره‌ نزیكه‌كانی وه‌ك سه‌لمانی فارسی و شه‌هیبای ڕۆمی و بیلالی حه‌به‌شی و باهیرای به‌سره‌یی و قاصی كوری صائی و … تاد، كه‌ ڕۆڵێكی نه‌خشه‌داریان بینی له‌هاتنه‌كایه‌ و بره‌وپێدانی ئیسلامدا) به‌جوبرائیل یاخود به‌خودای زانیبن. به‌واتایه‌كی تر، ئه‌وده‌مه، له‌‌ نرخ و به‌هاو پایه‌ مه‌زنیی پێغه‌مبه‌ر كه‌مده‌كرێته‌وه‌ و دێته‌ خوارێ. كه‌وابێ ده‌بێ خودا بایه‌خێكی زۆر كه‌می بۆپێغه‌مبه‌ر دانابێ، گه‌ر یه‌كسه‌رو ڕاسته‌وخۆ نه‌یدوێنێ و قسه‌ی له‌گه‌ڵدا نه‌كات؟ ئایا نه‌یده‌توانی ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی پێوه‌بكات، به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌نابه‌رێته‌ به‌ر ( په‌یوه‌ندیكه‌رو نێردراوێكی ) تر بۆ گه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی؟
ئه‌وڕه‌خنانه‌ی كه‌ ئاراسته‌ی پێغه‌مبه‌ر كران، تاكو ئێستاش هه‌ر بره‌ویان هه‌یه‌ و خۆیان له‌مبابه‌تانه‌دا چڕده‌كه‌نه‌وه‌،
1 – ڕه‌خنه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیی لێده‌گیرێ كه‌ (اله‌ ـ خودا ) یه‌كی خستۆته‌ پاڵ (الله‌ ـ خودا)وه‌ .
خودایه‌كی تر مه‌خه‌ره‌ پاڵ خودای گه‌وره‌وه‌ ( سوره‌تی 4 ،ئایه‌تی 15. ) .
2- جارێكی تریشیان له‌وه‌ئاگادار كراوه‌ته‌وه ‌و به‌وه‌تاوانبار كراوه‌ كه‌ دوودڵیی نواندووه‌ و پاشه‌كشه‌ی كردووه‌ له‌ئاستی دوژمنانیدا . (سوره‌تی 63،ئایه‌تی 6. ) .
((هۆ پێغه‌مبه‌ر، خۆیشت له‌وانه‌ مه‌به‌ كه‌ ده‌ترسن و دوودڵیی به‌رامبه‌ر به‌(ئایینه‌كه‌ت) ده‌نوێنن .
3 – ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ش ڕه‌خنه‌ی لێده‌گرێ و لێیده‌پرسنه‌وه‌، بۆچی بێتاقه‌ت و دڵگرانبووه‌ له‌ئه‌نجامی هه‌ڕه‌شه‌وجنێوه‌كانی نه‌یارو دوژمن و ڕکابه‌ره‌کانییه‌وه‌‌ و له‌ده‌ستی ئه‌وقوڕه‌یشیانه‌ی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی كوشتنیان لێده‌كرد. (سوره‌تی حیجر،ئایه‌تی 97 ) .
((هۆ پێغه‌مبه‌ر! ئێمه‌ باشده‌زانین كه‌ تۆ دڵته‌نگ و دڵگران و بێتاقه‌تبووی له‌ئه‌نجامی هه‌ڕه‌شه ‌و قسه‌نابه‌جێ و جنێوه‌كانیانه‌وه‌..
4 – ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌شی لێده‌گیرێ كه‌ جاروبار دوودڵیی خۆی نیشانداوه‌، له‌مه‌ڕهه‌ندێك بۆچوونی فه‌لسه‌فی دژوار و ڕوداوی مێژوویی گرنگه‌وه‌، كه‌ له‌شیعره‌كانی ڕاوێژكاره‌كانییه‌وه‌ (جوبرائیله‌كانه‌وه‌)باسیانكرابوو، ئه‌میش به‌ته‌واوی به‌دڵی نه‌بوون و دوودڵیی نیشانداوه‌ له‌ ڕاگه‌یاندن و په‌خشكردنه‌وه‌یاندا، له‌ئه‌نجامدا هانیده‌ده‌ن كه‌ بڕوات و هه‌وڵبدات بۆ خوێندن و گه‌شه‌پێدانی هوشیاریی وفراوانكردنی زانیاریی ده‌رباره‌ی مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ .
(ئه‌گه‌ر دوودڵیت له‌ باره‌ی شیعره‌كانمه‌وه‌(په‌یامه‌ فه‌لسه‌فی و مێژووییه‌كانه‌وه‌) هه‌یه ‌و گه‌ر(توانای تێگه‌یشتن و ئاگاداریانت نییه‌) ئه‌وا بڕۆ بۆلای ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ خوێنده‌وارییان هه‌یه ‌و زانیارییان پتره‌ با كۆمه‌كتبكه‌ن(ئه‌وانه‌ی كه‌ شاره‌زای مێژووی كۆنن ) . (سوره‌تی یونس ،ئایه‌تی 9 ) .
5 – ڕه‌خنه‌ی ئه‌وه‌شی لێگیراوه‌ كه‌ گوێی بۆ هه‌ڵگه‌راوه‌و دووڕووه‌كان هه‌ڵخستووه ‌و به‌ قسه‌یكردوون. جێگه‌ی سه‌رنجه‌ كه‌له‌قورئاندا به‌ ته‌واوی زاراوه‌ی ( لا تطاع ) واته‌ ( ملكه‌چیان مه‌به‌ – مه‌چۆره‌ ژێر فه‌رمانیانه‌وه‌) به‌دیده‌كرێ و به‌وه‌ئاگادار كراوه‌ته‌وه‌.
ئه‌مه‌ش باس له‌وسه‌رده‌مه‌ ده‌كات كه‌ پاش شه‌ڕه‌كه‌ی (ئوحد)،ئه‌بوسوفیان و ئه‌كره‌مه‌ چوونه‌ مه‌دینه ‌و به‌نهێنی له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری ئیسلامدا كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان پێكهێنا، له‌ماڵی عه‌بدوڵڵای ئیبن عه‌بی.
ئه‌وان داوا له‌موحه‌مه‌د ده‌كه‌ن كه‌ چیدی دژبه‌ خوداكانیان نه‌وه‌ستنه‌وه‌ و داوابكات كه‌ هه‌ربه‌چه‌شنی جاران و پێش سه‌رده‌می ئیسلام پایه ‌و پیرۆزییه‌كه‌یان بپارێزرێ و به‌پیرۆزی ڕاگیرێ.
پێغه‌مبه‌ری ئیسلام به‌پێشنیازه‌كه‌یان ڕازیده‌بێ،به‌ڵام(جوبرائیله‌كان) پێی ڕازینابن و دژی ده‌وه‌ستنه‌وه‌ .(له‌ ئیلاهی قوشێمی یه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌) . ئه‌مه‌ش ئایه‌ته‌كه‌یه‌ (هۆ پێغه‌مبه‌ر! په‌نابه‌ره‌ به‌ر خودا، ملكه‌چی فه‌رمانی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ و دووڕووه‌كان مه‌به‌. (سوره‌تی ئه‌حزاب،ئایه‌تی 1 ) *
6-گه‌لێكجار پێغه‌مبه‌ر تووشی په‌له‌كردن ده‌بوو، هه‌ندێك بیروبۆچوونی خۆی وه‌ك ئایه‌ت ڕاده‌گه‌یاند، به‌ڵام ڕاوێژكاره‌كانی (جوبرائیله‌كانی) له‌گه‌ڵیدا هاوڕانه‌بوون، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه،‌ له‌و كاتانه‌دا داوایان لێده‌كرد كه‌ داوا له‌ خودا بكات تا زانیارییه‌كانی فراوانتر بكات، تاوه‌كو چیدی هه‌رله‌خۆیه‌وه‌ شتی هه‌ڵه‌و نادروست ڕانه‌گه‌یه‌نێت.
(بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بیروبۆچوونه‌كانت به‌رزبنه‌وه ‌و وه‌ك ئایه‌تیان لێبێ، په‌له‌مه‌كه‌، پێشئه‌وه‌ی كه‌ په‌یامه‌كه‌ت پێبگات، هه‌میشه‌ش به‌خۆت بڵێ : ئه‌ی خودای من، گه‌شه‌ به‌زانیارییه‌كانم بده‌. (سوره‌تی ته‌ها،ئایه‌تی 114) **

ئه‌حمه‌د ( پێغه‌مبه‌ر ) ! لێره‌!سه‌روه‌ت و سامان هیچ به‌هایه‌كی نییه‌، دڵێكی پر له‌ئه‌وین،پر له‌ئازارو دڵشكاوی ده‌وێ،ئه‌وكوێره‌ بیرتیژه‌ هاتۆته‌ لات،ده‌رگا به‌ ڕویدا دامه‌خه‌،ئه‌وه‌ی فێركه ‌كه‌ شایانییه‌تی. (مه‌ولانا – مه‌وله‌وی )
7 – جارێكیشیان،له‌ئه‌نجامی خواستی قوڕه‌یشیه‌كانه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ر گه‌ره‌كی بوو كۆبوونه‌وه‌یه‌كی تایبه‌تی وا سازبكات كه‌موسڵمانه‌ هه‌ژاره‌كان تیایدا به‌شداری نه‌كه‌ن، ڕاستیه‌كه‌شی ئه‌وه‌ بووكه‌ خانه‌دانه‌ پایه‌داره‌كانی قوڕه‌یش ده‌یانگوت: ( هۆ موحه‌مه‌د! ئێمه‌، خانه‌دانه‌ پایه‌داره‌كانی قوڕه‌یشن، چۆن ده‌كرێ له‌و كۆبوونه‌وانه‌دا به‌شداریبكه‌ین، كه‌ له‌ته‌نیشت پێپه‌تی و سواڵكه‌ره‌كانی ئه‌م شاره‌ دانیشین ؟) پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیش كه‌ توانایه‌كی تایبه‌تی هه‌بوو بۆ كۆكردنه‌وه ‌و سه‌رنجڕاكێشانی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان و قسه‌ی بۆده‌كردن، به‌وه‌ڕازی ده‌بێ كه‌ به‌جیا ڕۆژێك ته‌رخانبكات بۆكۆكردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خانه‌دان و ده‌وڵه‌مه‌نه‌كانی قوڕه‌یشدا، یه‌كسه‌ر و ڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی له‌ قورئاندا ڕه‌خنه‌ی لێده‌گرێ:
( ئه‌وانه‌ جیا مه‌كه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ تۆدا ڕۆژانه‌، به‌یانی و ئێواره‌ بانگی خوداده‌كه‌ن، گه‌ر شتی وا بكه‌یت ، ئه‌وا تۆیش ده‌چیته‌ به‌ره‌ی زاڵم و سته‌مكارانه‌وه‌ ). (سوره‌تی ئه‌نعام،ئایه‌تی 52 ) *
8 – هه‌ندێكجاریش,ڕوویداوه‌ كه‌ موحه‌مه‌د له‌وكاته‌دا كه‌ خه‌ریكی گفتوگۆ بووه‌ له‌ ته‌ك سه‌رۆكه‌ قوڕه‌یشیه‌كاندا، وه‌ڵامی سڵاوی ئه‌و هه‌ژاره‌ موسڵمانانه‌ی نه‌داوه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌و ناوه‌دا تێپه‌ڕیون و سلاَویان ئاراسته‌ كردوه‌، چونكه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌، خانه‌دانانی قوڕه‌یش به‌ پێغه‌مبه‌ریان ده‌گوت كه‌ هاوڕێ و دۆسته‌كانی پێغه‌مبه‌ر، هه‌ر بریتین له‌ سواڵكه‌رو پێپه‌تیه‌كان، له‌قورئانیشدا،سوره‌تێك هه‌یه‌ كه‌ به‌ته‌واوی باسی ئه‌و ڕووداوه‌ ده‌كات، له‌ وێدا سه‌رزه‌نشتی پێغه‌مبه‌ر ده‌كات له‌و باره‌یه‌وه‌ كه‌ وه‌ڵامی سڵاوی (ئیبن مه‌كتوم ) كه‌ سواڵكه‌رێكی موسوڵمان بووه‌ نه‌داوه‌ته‌وه‌.
(به‌ قێزلێكردنه‌وه‌ وه‌ پشتی تێده‌كات,كاتێك ئه‌م پیاوه‌ كوێره‌ دێت و تێده‌په‌رێ ).
(كه‌چی ڕووده‌كه‌یته‌ ئه‌و پیاوه‌ پاره‌دارو ده‌وڵه‌مه‌نده‌؟ به‌لاَم ئه‌و سواڵكه‌ره‌ی كه‌ به‌ره‌و ڕووتده‌هات، پشتی تێده‌كه‌یت و ڕووی لێوه‌رده‌گێری تاوه‌كو بتوانی خۆت بۆ ئه‌ویتر ته‌رخان بكه‌یت ، بمرن ئه‌و كه‌سانه‌ی دڵڕه‌ق و بێوه‌فان).
9 – جاوباریش واڕێكه‌وتووه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر كه‌وتۆته‌ نێو ئه‌و داووپیلانانه‌وه‌ كه‌ دوژمنه‌كانى بۆیان چنیوه‌، به‌ پێى قورئانیش وا هاتووه‌ كه‌ له‌به‌رده‌میاندا و له‌ئاستى داخوازییه‌كانیاندا چه‌ماوه‌ته‌وه‌ و خۆى خستۆته‌ سه‌رئه‌ژنۆ له‌به‌رده‌میاندا (ئه‌و وشه‌یه‌ى كه‌ له‌قورئاندا هاتووه‌ به‌ئاشكرا مه‌به‌ستى چۆكدادان ده‌گه‌یه‌نێ) یاخود خه‌ریك بووه‌ چۆك دابدات.
” خه‌ریك بوو خانه‌واده‌كانى قوڕه‌یش له‌ خشته‌ت به‌رن، ده‌رباره‌ى ئه‌و په‌یامانه‌ى كه‌ ئێمه‌ بۆمان ڕه‌وانه‌ كردبووى، به‌و مه‌به‌سته‌ى كه‌تۆ بمانده‌یته‌ به‌ر جنێو ـ یاخود به‌درۆمان بخه‌یته‌وه‌ـ له‌ پێناو به‌ده‌ستهێنانى دۆستایه‌تى و هاوڕێیه‌تى ئه‌واندا، له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ ئێمه‌ بووین كه‌ به‌ هانات هاتین ویارمه‌تیمان دایت و به‌هێزو توانامان كردیت، كه‌چى تۆ خه‌ریك بوو چۆكیان بۆ دابده‌یت، ئه‌وساش ئێمه‌ سه‌رزه‌نشتمان ده‌كردیت و له‌م دنیاو له‌و دونیاش هه‌قمان لێده‌كردیته‌وه‌، قه‌تیش نه‌تده‌توانى دۆست و هاوڕێیه‌تى تر دژبه‌ ئێمه‌ په‌یدا بكه‌یت!…(سوره‌ الاسراء 73) *
هه‌ندێك كه‌س ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ (قارانیق) به‌ڵاَم له‌به‌رئه‌وه‌ى دواتر دێینه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌، لێره‌دا واز له‌م كێشه‌یه‌ دێنین.

ژماره‌ى ژنه‌كانى موحه‌ممه‌د

پێغه‌مبه‌رى ئیسلام كه‌سێك بوو كه‌زۆر شه‌یداى هونه‌رو سرووشت بوو، بۆ خۆیشى ده‌یگووت كه‌له‌م جیهانه‌دا سێ شتى به‌دڵه‌:
(ژن) و (عه‌تروبۆنى خۆش) و (نوێژ)
پێغه‌مبه‌رى ئیسلام هه‌مووڕۆژێك جلوبه‌رگى جوانى ده‌پۆشى و خۆى قۆز ده‌كردوو خۆشترین بۆنیشى له‌خۆى ده‌دا.
هیچ كاتێكیش حه‌زو ئاره‌زوى فراوان و ئه‌وینى مه‌زنى خۆى بۆ ژنان نه‌ده‌شارده‌وه‌، پاش مردنى خه‌دیجه‌ش هێنده‌ى پێیكرا، ژنى زۆروزه‌وه‌ندى هانى. هه‌رچۆن خۆیشى ڕایده‌گه‌یاند: ژن یه‌كێكه‌ له‌ هه‌رسێشته‌ خۆشه‌ویسته‌كانى.
ئه‌وكاته‌ش كه‌ ئیتر زیاده‌ڕه‌وییه‌كى ئاشكراى له‌مه‌سه‌له‌ى ژنهێنانى فراواندا نواندو زۆرى ژماره‌ى ژنه‌كانى له‌ ڕاده‌ تێپه‌ڕى ، ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ قورئاندا سه‌رزه‌نشت كراو ئیتر پاش ئه‌وه‌ ژنهێنانى ترى لێ قه‌ده‌غه‌ كرا ” له‌مه‌ودوا ئیتر بۆت نیه‌ ژنى تر له‌ خۆت ماره‌ بكه‌یت، ناشتوانیت هیچ ژنێكت به‌ژنى تر بگۆڕیته‌وه‌، ته‌نانه‌ت گه‌ر بشكه‌ویته‌ به‌ر كاریگه‌رى جوانى و نازداریشیانه‌وه‌” سوره‌تى ئه‌لئه‌حزاب/ئایه‌تى 52.

10.- یه‌كێك له‌و كێشه‌ گرنگانه‌ى تریش، كه‌ چه‌ندین جار ڕه‌خنه‌ى لێگیراو له‌ زۆر ئایه‌تى قورئاندا به‌شێوه‌ى جیاواز جیاواز باسیان لێكراوه‌ بریتیه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ى ژنه‌كانى.

ڕووپۆش(حیجاب)

لێره‌دا پێویسته‌ له‌وه‌ ئاگادارتانكه‌ینه‌وه‌ كه‌كێشه‌ى ڕووپۆش(حیجاب) و ئه‌وبابه‌تانه‌ى كه‌ له‌مبارانه‌وه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ به‌رباسولێكدانه‌وه‌، زیاتر له‌بیروبۆچوونه‌كانى(عومه‌ر)ه‌وه‌ نزیكن و ڕاسته‌وخۆش باس له‌ژنه‌كانى پێغه‌مبه‌ر ده‌كه‌ن.
ڕاستیه‌كه‌شى ئه‌وه‌یه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ر ژماره‌یه‌كى زۆر ژنى هه‌بووه‌، بۆ خۆشى ڕێبه‌رى كۆمه‌ڵگابوو. عومه‌ریش كه‌ باوكى یه‌كێك له‌ ژنه‌كانى پێغه‌مبه‌ر بوو(واته‌ خه‌زوورى بوو)، داوا له‌پێغه‌مبه‌رده‌كات تاكو سه‌رپۆش بده‌ن به‌سه‌ریاندا، ئیتر دوایئه‌وه‌ ئه‌م دابونه‌ریته‌ سه‌پێنرا به‌سه‌ر هه‌مووژنانى موسوڵماناندا به‌شێوه‌یه‌كى هه‌مه‌ لایه‌نى و گشتى ….
له‌وه‌وپێش،‌ پێغه‌مبه‌ر (ئایشێ)ى ده‌نایه‌ سه‌رشانى، به‌ قژه‌جوانه‌ درێژه‌كانیه‌وه‌، هه‌ر به‌وشێوه‌یه‌ش ده‌یخسته‌ سه‌رشانى و ده‌یبرده‌ نێوبازاڕ بۆبینین و ته‌ماشاكردنى هه‌ڵپه‌ڕكێ و دانسى به‌ده‌ویییه‌كان.
پاشان كه‌ كێشه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان ئایشێ و عه‌ره‌به‌كان هاته‌ كایه‌وه،‌ ئیتر به‌ته‌واوى ئه‌م دیارده‌ى ڕووپۆش و خۆداپۆشینه‌ به‌شێوه‌یه‌كى جدییانه‌تر فه‌رزده‌كرێ و ده‌سه‌پێنرێ به‌سه‌ر ژناندا.

كێ بوو (حومه‌یرا ـ چاوجوانه‌كه‌)ى پێغه‌مبه‌ر؟

هه‌موو له‌وه‌ئاگادارین كه‌ له‌ماوه‌ى چه‌ندین ساڵدا، ته‌نانه‌ت تاكو ئێستاش، ئایه‌توڵڵاَكان كه‌ناوى ئایشێ دێنن، ئه‌وا به‌وپه‌ڕى سوكایه‌تیه‌وه‌ باسیلێوه‌ده‌كه‌ن و به‌(سۆزانی)یه‌كى ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م، هه‌روه‌ها هه‌میشه‌ ئایشێ، هه‌رجێگه‌ى شه‌رم و شووره‌یى بووه‌ بۆ هه‌ر ژنێك یان بۆ هه‌ر كچێك *
ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش،له‌لایه‌ن زۆربه‌ى زانایانى ئاینییه‌وه‌ سه‌لمێنراوه ‌و تا ئێستاش هیچ زانایه‌كى ئایینى هه‌ڵنه‌كه‌وتووه‌ كه‌بتوانێ دژبه‌هه‌لسوكه‌وتى ناله‌بارو و به‌دڕه‌وشتیى و به‌راوردى ئایشێ به‌ دواڕادده‌ى سوكایه‌تى بووه‌ستێته‌وه‌، یاخود ڕه‌دیبداته‌وه‌…
هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌، كه‌ شیعه‌كان هیچ كاتێك كچه‌كانیان به‌(ئایشە)ناونانێن، له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا كه‌(ئایشێ)گه‌وره‌ترین خۆشه‌ویست و ئه‌وینى پێغه‌مبه‌رى

ئیسلام بوو نازدارترین ژنیشی بوو. به‌وشێوه‌یه‌ كه‌ له‌ (صحیح یان صحاح)ی بوخاریدا به‌وچه‌شنه‌ باسیلێوه‌كراوه‌:
پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، چه‌نده‌هاجار نوێژی بۆ ئایشێ كردووه‌! واته‌ ئایشێ له‌به‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا ڕاده‌كشاو پێغه‌مبه‌ریش ڕوویده‌كرده‌ ئه‌وو نوێژی بۆئه‌وده‌كرد، به‌هه‌مان ئاراسته‌ی ئاسایی قیبله‌(ڕووه‌و كه‌عبه‌). ئایشێ گه‌ره‌كیبووه‌ هه‌ڵسێته‌وه‌ كه‌چی موحه‌مه‌د پێیگوتووه‌ (هه‌ڵمه‌سته‌ره‌وه‌ بێخه‌مبه‌، خودا باشتر نوێژه‌كه‌م قبوڵده‌كات گه‌ر(حومه‌یرا)یه‌كی وه‌ك تۆ له‌پێشه‌وه‌بێ *. “له‌ (صحیح)ی بوخارییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌”. له‌ئه‌نجامدا، ده‌بێت په‌نابه‌رینه‌ لێكدانه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی مێژوویی، تاكو له‌وه‌ بگه‌ین، (ئایشێ) كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام هه‌رله‌ته‌مه‌نی 6 ساڵیه‌وه‌ ماره‌یكردووه ‌و له‌ته‌مه‌نی (8ـ9) ** ساڵیدا گواستویه‌ته‌وه‌ و كردوویه‌تی به‌ژنی خۆی، ئه‌ی كه‌واته‌ بۆچی لای ئایه‌توڵاكان به‌سوزانی له‌قه‌ڵه‌مده‌درێ؟
————————————–

وه‌كو (ته‌به‌ریی) له‌مباره‌وه‌ نوسیوێتی:
هه‌رچه‌نده‌ ئایشە ده‌زگیرانی كه‌سێكی تربوو و ئه‌بوبه‌كری باوكیشی ڕازینه‌بوو به‌ماره‌كردنی له‌پێغه‌مبه‌ر ، به‌ڵام له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا هه‌ر هه‌وڵده‌دات كه‌ قه‌ناعه‌ت به‌هه‌موو لایه‌ك بكات و له‌ 7 ساڵیدا ئایشێ ماره‌ده‌كات و له‌ 9 ساڵیشدا ده‌یكاته‌ ژنی خۆی. ده‌رباره‌ی هه‌ڵسوكه‌وت و نازونووزی(ئایشێ)یشه‌وه‌ له‌قورئاندا ڕه‌خنه‌ی ئاشكرا له‌پێغه‌مبه‌ر گیراوه.‌
دیاره‌ له‌وه‌ش ئاگادارین، كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام نزیكه‌ی (15تا 20)ژنی ڕه‌سمیی هه‌بووه‌، جگه‌له‌مانه‌ش، ده‌یان كه‌نیزه‌كی تر ژنیبوون، زۆربه‌ی ئه‌و كه‌نیزه‌كانه‌ش بریتی بوون له‌ دیله‌كانی جه‌نگ.
پێغه‌مبه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌، ڕه‌وشتی كۆن و پاشكه‌وتوانه‌ی عه‌ره‌به‌ پریمیتیڤ(دواكه‌وتوو)ه‌كانی په‌سه‌ند كردووه‌ و هه‌ر له‌سه‌ریشی به‌رده‌وام بووه ‌و په‌یڕه‌ویلێده‌كرد.
له‌ئه‌نجامی هه‌رسه‌ركه‌وتنێكدا، له‌شكری سه‌ركه‌وتوو ده‌ستیده‌گرت به‌سه‌ر شمه‌ك و سه‌روه‌ت و سامانی دوژمنه‌كاندا و ده‌كرایه‌ به‌رهه‌می شه‌ڕوتاڵانیان ده‌كرد، به‌ڵام هه‌روه‌هاش، ژن و كچه‌كانی دوژمنه‌كانیان داگیرده‌كرد و له‌نێوان خۆیاندا دابه‌شیانده‌كردن، تەنانەت بەپێی فەرمانی پێغەمبەر ژنە مێرددارو خاوەنمنداڵەکانیش داگیردەکران و لەمێردەکانیان دەسێنرانەوە و دەبوونە موڵکی لەشکری سەرکەوتووی ئیسلام .
هەرچەندە بیروباوەڕ هاندەری بنەڕەتی بوو بۆ جەماوەری هەژاران بۆ هاتنە ڕیزی ئیسلامەوە ، بەڵام پاش سەرکەوتنە زۆر و زەبەندەکان، ماشینەوەی دەسکەوتی فراوان و خۆ دەوڵەمەندکردن و دەست بەسەرداگرتنی ژن، بوونە هاندەرێکی باش، بۆ هاتنە ناو ڕیزی ئیسلامەوە.
لەمبارەیەوە، پەنادەبەینەبەر گوتە و سەرگوزەشتەکانی دۆست و هاوڕێیانی پێغەمبەری ئیسلام ، لەوکاتەدا کەلەشکری ئیسلامی خۆی سازوئامادەدەکرد بۆجەنگی(ئەسخەر). پێغەمبەری ئیسلام داوا لەموسڵمانان دەکات کەبەشداری تێدابکەن. لەوساتەدا(جاد)، یەکێک لەجەنگاوەرە بەناوبانگەکانی ئیسلام بوو، بەپێغەمبەر دەڵێ : ( هۆ پێغەمبەر! تکایە گەر ڕێگەم بدەیت با لەماڵەوە بمێنمەوە و بمبەخشی، خۆت دەزانی هەموو کەسێکیش لەوەئاگادارە کە من زۆر شەیدای ژنم و کەسیش نییە هێندەی من حەزی لە ژن بێ ، هەر لەبەرئەوە ترسی ئەوەم هەیە لەئاستی ژنانی بەنیئەسخەردا کە دەیانبینم خۆم بۆ ڕانەگیرێت).
چەنیدنجاریش باسکراوە ، پێغەمبەری ئیسلام خۆیشی شەیدایی و ئەوینێکی گەورەی بۆژنان هەبووە، هەر لەبەرئەوەش بوو لەکاتی سەرکەوتنی جەنگەکاندا، پێغەمبەر یەکەمین کەس و لەپێش هەموانەوە ، بۆی هەبوو ئەوژنە هەڵبژێرێت کە بە دڵیدا دەچوو لەناو دیل و گیراوەکانی لەشکری دۆڕاوی دوژمناندا. بۆ ئەم مەبەستەش هەر کەحەزی لە ژنێک بوایە ، عەباکەی خۆی دەدا بەسەرژنەکەدا و ئەوەش واتای ئەوەبوو کە پێغەمبەر ئەوژنەی بۆ خۆی هەڵبژاردووە.

زۆرینەی ئەوژنانەش کەلە ئەنجامی شەڕەکاندا کەوتبوونە دەست پێغەمبەر ، ژنانی شودار و مارەکراوبوون و تابڵێی جوان و ناسک و شەنگ و شۆخ بوون . گەلێکجاریش ژنەجولەکە بوون و مێردەکانیان لە شەڕدا کوژرابوون ، کەچی لەگەڵئەوەشدا پێغەمبەری ئیسلام بۆخۆی مارەی دەکردن.
لێرەدا هەندێک نمونە دەهێنینەوە کەلە کتێبی ( مێژووی گەورە، لە نووسینی موحەمەد ئیبن حەریری تەبەری)یەوە وەرگیراوە.
مێردی یەکەمی(سەفیە) ناوی ( سەلام) بوو، پاش مردنی مێردەکەی ، لەبەر شۆخ و شەنگی و جوانییەکەی ،چەندین کەس شەیدای ببوون و چوونەداخوازی، لەئەنجامدا شوو بە (کاسانی)دەکات. لەکاتی شەڕەکەی ” بەنی نەزیر” پێغەمبەر فەرمانی سەرپەڕاندنی(کاسانی)دەدات. کاتێکیش پێغەمبەر لەڕۆژانی شەڕی خەیبەردا، ژنە دیلەکانی بینی ، عەباکەی دەدات بەسەر(سەفیە)دا، بەوەش کردیە ژنی خۆی .( لاپەڕە.1295)
لەپێنجەمین ساڵی هیجریشدا ، لەگەرمەی جەنگەکەی(حارسیە) دا، پێغەمبەری ئیسلام(جوحەیرە)ی کردە ژنی خۆی ، کە کچی “حارس” بوو، ژنی(مالیک ئیبن سەفوان)بوو، وەک ژنە دەستبەسەرێک لە جەنگەکەی(حارسیە)، ئەویش بەر پێغەمبەر کەوت.
پاش کوشتوبڕی خێڵی(عامر و غەفاریە)، پێغەمبەری ئیسلام (سائیبە)ی کچی ئەوسەرۆک خێڵەی کردەژنی خۆی، کە دێتە ماڵی پێغەمبەری ئیسلام، ئه‌وژنه‌ ” عادە، وەرزی مانگانەی ژنان” دەبێت، پێشئەوەی عادەکەی تەواوبێ و پێشئەوەی لەگەڵ پیغەمبەردا بخەوێت، کوڕەکەی(ئیبراهیم)دەمرێت. سائیبە کەبەشێک بوو لە تاڵانیی ، دەڵێ: گەر موحەمەد پێغەمبەر بوایە ، ئەوا کەسی هەرەنزیک و خۆشەویستی(واتە کوڕەکەی) نەدەمرد. پاش ئەم قسەیەی پێغەمبەر ئەو ژنە ئازاد دەکات .ل1296.
پیغەمبەری ئیسلام، کە هەواڵی جوانی و نازداریی(غازیە)ی کچی “جەبار” دەبیستێ، یەکسەر ئەبوزەید دەنێرێ بۆداخوازیی. کەژنەکە دێنن بۆماڵی پێغەمبەر(لەوێ ناڕەزایی دەردەبڕێ و نایەوێت لەگەڵ پێغەمبەردا بخەوێ). ژنەکە بە پێغەمبەر دەڵێ: (کەس پرسی بە من نەکردووە و بەئارەزووی خۆیشم نەهاتووم بۆلای تۆ، لەبەرئەوە پەنادەبەمە بەر ئەوخوادیەی کە لەگیانی تۆشدایە،،، ئیتر پێغەمبەر ڕەوانەی ماڵی باوکی دەکاتەوە)
پێغەمبەر ئیسلام ” ئوم حەبیبە”ی کچی ئەبوسفیان مارەدەکات ، مێردەکەشی ناوی ” عەبدوڵلا” دەبێت. ئەم پیاوە یەکێک بوو لەوکەسانەی کە کۆچیکردبوو بۆ”حەبەشە” و باوەڕی بە “مەسیحیەت”هێنابوو. هەندێک وادەگێڕنەوە کە گوایە ئەمڕووداوە پاش مردنی مێردەکەی بووبێ.
ژنێکیتر، کە پێغەمبەر مارەیکردبوو (زەینەب) بوو. مێردەکەی ناوی ” زەیدی کوڕی حاریسە) ، دەبێ ئەویش، زڕکوڕی موحەمەد بووە، داستانی ئەم ژنەش لەلای هەموو کەسێک زانراوە.
ڕۆژێکیان پێغەمبەری ئیسلام سەردانی ماڵی زڕکوڕەکەی دەکات ، زەید لە ماڵەوە نابێ و تەنها(زەینەب) لەوێ دەبێ. پێغەمبەری ئیسلام بە بینینی زەینەب(ڕووپۆشی بەسەرەوە نەبووە) سەرسامدەبێ و زۆر خۆشحاڵدەبێ و دەڵێ :
(ماشاڵڵا لە جوانترین دروستکراوی خودا)
کە زەینەبیش ئەم داستانه‌ بۆمێردەکەی دەگێڕێتەوە، یەکسەر مێردەکەی لەوەدەگات کە پێغەمبەر دڵی چۆتە سەرژنەکەی ، ئەمیش یەکسەر ژنەکەی دەنێرێ بۆ ماڵی باوکی(واتە پیغەمبەر). بۆسەلماندنی ئەم مارەییەش، ئایەتێک لە قورئاندا هەیە (سورەتی ئەحزاب ، ئایەتی 37 )*
ئایەتی 36 دەڵێت : ( ئەگەر خودا و پێغەمبەرەکەی فەرمانیان بەهەر کارێکدا، هیچ پیاوێک و هیچ ژنێکی خاوەنباوەڕ ناتوانن پەسەندی نەکەن ، هەرکەسیش لە فەرمانی خودا وپێغەمبەرەکەی دەربچێ، ڕێگەی زۆر هەڵەکردووە.
ئایەتی 37 دەڵێت : ( ئەوسا ئەوەی خودا چاکەی دەگەڵ کرد و تۆش چاکەت لەگەڵ کردووە ، تۆ پێت ئەوت : دەست لە ژنی خۆت بەرمەدە و دەبێ لەخودا بترسی، شتێکیشت لە دڵی خۆتدا دەشاردەوە ، کە خودا هەر ئاشکرای دەکرد، هەر لەمەردمیش دەترسای ، کەچی خودا شیاوتربوو لێی بترسی . جاکاتێ زەید لە هاوجووتەکەی خۆی بەئارەزوو گەیشت، ئەومان کردە هاوجووتی تۆ ، هەتا خاوەن باوەڕەکان لەخواستی ژنی زڕکوڕانی خۆیان ـ لەدوای ئەوە تەڵاقیان دان لۆمە نەکرێن هەر فەرمانی خودا بیدا ، دەبێ پێک بێ ).
ئایەتی 38. ( بۆ پێغەمبەر قەیدی نییە کارێک بکا کە خواش بریاری داوە، ڕەفتاری خودا لەگەڵ پیغەمبەرانی ڕابردووشدا هەر وابووە. خودا بەهەرچی فەرمان بدا ، بێ زیادوکەم دەبێ بکرێ. قورئانی پیرۆز . مامۆستا هەژار ( ئایەته‌کانی 36.37.38).

ئەو ژنانەی کە پێغەمبەری ئیسلام حەزی لێکردوون
بەڵام ئەوان پێی ڕازی نەبوون

لەگەڵ ئەو هەموو ژن و کەنیزه‌کانەش کەلە حەرەمەکەیدا دەژیان ، پێغەمبەری ئیسلام ناردوویەتییە داخوازیی چەندین ژنی تریش . کەچی لەگەڵ بڵندی و بەرزی پایەکەشیدا و لەگەڵ ئەو کەسایەتییە گەورەیەشدا ، زۆر ژن ڕازی نەبوون کەشوی پێ بکەن یاخود لەگەڵیدا بخەون .
– لەو ژنانە (ئوم حەفییە)ی کچی ئەبو طالیب بووە. داخوزی دەکات کەچی ئەو پێیڕازی نابێ و بیانووی ئەوە دێنێتەوە کە ژنێکی منداڵدارە.
– هەروەها داخوازیی(زەبیحە)ی کچی عامر دەکات، موحەمەد داخوازییەکەی ئاراستەی کوڕەکەی (سەلامە) دەکات . ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت : دەبێت پرس بە دایکم بکەم . لەئەنجامدا ئەم مارەییەش سەرینەگرت.
– پێغەمبەری ئیسلام حەز لە ” سەفیە” ی کچی ” بیشامە” دەکات ، کە دەستبەسەرێکی جەنگ بوو. بەڵام سەفییە بەهیچ شێوەیەک ڕازی نابێ و داوا لە پێغەمبەر دەکات و دەڵی : ئەو دەیەوێت هەر لەگەڵ مێردەکەی خۆیدا بمێنێتەوە، پێغەمبەریش بە داواکەی ڕازی دەبێ.
– پێغەمبەر، داخوازیی ” ئوم حەبیە” ش دەکات کە کچی (عەباس)بوو. بەڵام عەباس بیانووی ئەوە دەهێنێتەوە، نابێ چونکە ئەو خوشکی شیرییەتی،، لەبەرئەوە ئەم داخوازییەش سەرناگرێ.
– پێغەمبەر دەنێرێتە داخوازیی”جەمرەی کچی حاریس”. باوکیشی درۆیەک دەدۆزێتەوە و دەڵێت : ( کچەکەی نوقسانی هەیە). ” طبری . مێژووی گەورە. ل1298.

هەڵەیەکی تری پێغەمبەری ئیسلام

هەڵەیەکی تری پێغەمبەری ئیسلام پەیوەست بوو بە کێشە و دەردەسەری ژنەکانییەوە، تا ئەوڕادەیەی کە له‌ سێ سورەت (نساء، احزاب، تحریم )دا و زیاد لە سەد ئایەتیشدا باس لەژنەکانی پێغەمبەر دەکرێ. ( جێگای گوتنە ئەم ئایەتانەش زۆر تایبەتی بوون و بە تەواوەتی پابەندبوون بە بارودۆخی ژیانی پێغەمبەرەوە. دیارە ئەم ئایەتانەش نەک هەر لەقورئاندا جێگەیان کرایەوە، بەڵکو کرانە بەشێكی بنەڕەتیی شەریعەتی ئیسلامیش .
هەروەک لەپێشیشدا باسمانلێوەکرد، ئیدی ئەوەبوو ڕادەیەک بۆ پێغەمبەر دانراو چیدی بۆی نەبوو ژن بهێنێت ، یان ژن بگۆڕێتەوە. ئەوەبوو جاران لەسەردەمی جاهیلییدا ڕێورەسمی وا لەناو عەرەبەکاندا پێڕەودەکرا ، دەیانتوانی ژن ئاڵۆگۆڕ بکەن. پاشان ئەم ڕەوشتە بە پێی ئایەتێک لە پێغەمبەر قەدەغەکرا. ئیتر پاشئەوە، ئەم ڕەفتارە لە موسڵمانەکانی تریش قەدەغەکرا و کۆتایی پێهێنرا.
پێغەمبەری ئیسلام وەک هەر مرۆڤێک زۆرجار دەکەوتە هەڵەوە، بەتایبەت بەهۆی ئارەزووی زاڵ و هەسەتە کۆنترۆڵ نەکراوەکانیەوە.( زاڵبوونی شەیتان بەسەر حەزو ئارەزووەکانیدا و لەئەنجامی حیلەبازیی و بەزموبالۆرەی ژنەکانییەوە). بەڕادەیەک لەیەکێک لە ئایەتەکان دا بە توندی ڕەخنەی لێدەگرێ، لەسەر ئەوەی کەبەکارێکی ناڕەوا هەڵساوە و قەدەغەشکرابوو.
کێشەکەش زیاتر لەبەرئەوەبوو کەچەند ژنێکی پێغەمبەری ئیسلام لە بنەڕەتەوە بریتییبوون لەوژنەدیلانەی کە لەشەڕەکاندا، دەستی بەسەرداگرتبوون، ژنەکانی تریشی بەتایبەت ” ئایشێ” کە ژنەنازدار و خۆشەویستەکەی حەرەم بوو، زۆر بەسووکی دەیانڕوانییە ئەوژنەدیلانە. ئەوەبوو – ژنە خانەدانەکانی- قوڕەیش ، وەک ” ئایشێ” کچی ئەبوبەکر، ” حەفازە” ی کچی عومەر ، ” عاصمە”ی کچی عوسمان، ” ئوم حەبیبە”ی کچی ئەبوسفیان، ” زەینەب” …تاد. نەخشەیەکی وایان داڕشتبوو کە ڕێگە لە پێغەمبەر بگرن بۆچوونە لای کەنیزەکه‌کانی، بەتایبەت دژبە “ماریا”ی ڕەشپێست . ئەمەش بەومەبەستە بوو کە پێغەمبەر هەر بە تەنگ ئەو ژنانە خۆیانەوه‌ بێت. پێغەمبەریش، پاشئەوەی دەکەوێتە داوی ئەو ژنانه‌یەوە، بەڵێنی ئەوەیان پێدەدا، کەچیدی لەگەڵ ” ماریا” نەخەوێ و لەخۆی قەدەغە دەکات. پاش ئەم بڕیارە ئایەتێک زۆر به‌ توندی سەرزەنشتی پێغەمبەری ئیسلام دەکات .
” هۆ پێغەمبەر، ئایا بۆچی لەپێناوی زەوق و ئارەزووی ژنەکانت ئەوەت لەخۆت قەدەغەکردووە کە خوا بۆ خۆی ڕێگەی پێداوی؟” .(خۆت ئامادەبکە بۆ سزایەک لەسەرئەنجامی ئەوڕەفتارە هەڵەیەتەوە، خودا بەزەیی و بەسۆزە لەگەڵ تۆدا. سورەتی تحریم . ئایەتی 1 )
هەر لەمبارەیەوە، شێخ تەبارسی، لەکتێبی(تەفسیری معجم البیان)دا بەشێوەیەکیتر ئەم ئایەتە لێکدەداتەوە و بەمشێوەیە دەیگێڕێتەوە؛
( موحەمەد لەماڵی”حافیزە”ی ژنی بوو، کە کچی عومەر بوو، هەر کە حافیزە لەماڵ دەردەچێ، بۆسەردانی ماڵی باوک ودایکی ، دوای تۆزێك موحەمەد داوای ” ماریا” دەکات بێتە ژوورەوە، لەژوورەکەی حافیزەدا لەگەڵی دەخەوێ. پاشان کە حافیزە دەگەڕێتەوە ماڵەوە بەوە دەزانێ، دەکەوێتە دەمەقاڵە و هەراوە لەگەڵ پێغەمبەردا و پێیدەڵێ بۆچی لە جێگەکەی ئەودا لەگەڵ کەنیزەکێکی ڕەشپێستدا خەوتووە و ژوورەکەی بۆنی پیسی لێوەدێت…پێغەمبەر داوای لێبوردنی لێدەکات و بەڵام بەڵێنی ئەوەی لێوەردەگرێت کەبەهیچ شێوەیەک لای کەس باسیلێوەنەکات، بەرامبەر بەوەش بڕیاری ئەوەدەدات کە چیدی نەچێ بەلای “ماریا” داو پێشکەشی ئەبوبەکری دەکات.
ئەوەبوو پێغەمبەری ئیسلام وازی لە”ماریا” هێنا.کەچی “حافیزە” بەڵێنەکەی خۆی ناباتەسەر و ئەوداستانە بەهەموو لایەکدا بڵاودەکاتەوە و ژنەکانیتریش دەکەونە گاڵتەپێکردن و سەرزەنشتی پێغەمبەر دەکەن، ئیتر دوای ئەوە” ژن گۆڕینەوە” قەدەغەدەکرێ و کۆتایی پێدەهێنرێت.
نابێ ئەوەشمان لەبیربچێت کە”ماریادایکی ئیبراهیم، کوڕە تاقانەکەی پێغەمبەر بووە.”ماریا”ش خۆی دیارییەکی “مەقوقاسە” بووە و پێشکەشی موحەمەدی کردبوو.
پێغەمبەری ئیسلام، کۆیلەیەکی هەبوو ناوی”مابوور”بووه‌، کاتیخۆی ” مەقوقاسە” لەگەڵ دووکەنیزەکدا، کەیەکێکیان ” ماریا” بوو ، پاشان کردیە ژنی خۆی .
دەگێڕنەوە گوایە ئەوکۆیلەیە”مابوور” پەیوەندی ناشەرعیی لەگەڵ ” ماریا”دا هەبووە، لەبەرئەوە پێغەمبەری ئیسلامیش داوا لە ئیمام عەلی دەکات کە بیکوژێت. بەڵام دوایئەوەی کە ئیمام عەلی بانگی دەکات و گوێ بۆ داستانەکەی ڕادەگرێ، ڕووتی دەکاتەوە دەبینێ کۆیلەکە ” کێری نییە” . ئیمام عەلی پاشئەوە ئازادی دەکات …( مێژووی طبري. ل1302).
لە قورئانیشدا ئایەتێک هەیە باس لە خیانەت و داوێنپیسی و سۆزانییەتی ژنەکانی پێغەمبەری ئیسلام دەکات(جێگای ئاماژەیە ئەم وشانە لە قوورئاندا بەکارهێنراون). ئەم ئایەتەش لەوەدەچێ پاش خیانەت و داوێنپیسی”ماریا و ئایشێ” هاتبێت. پێغەمبەری ئیسلام. خۆشی هەستی بەوەکردبوو، هەربۆیە داوا لە ئیمامی عەلی دەکات کە پیاوەکە بکوژێت.
(هۆ ژنانی پێغەمبەر،هەرکەسێ لەئێوە گەر دەستبداتە سۆزانییەت و داوێنپیسی ، گەر لەسەری سەلمێنراو ئاشکرابوو، ئەوا دەبینێ کە سزاکەی چەندینجار زیاتر دەکرێ . ( سزادانێکی وایش ) بۆ خودا زۆر ئاسانە ..ئایەتی 30 سورەتی احزاب) *
جگە لەوەش هەر لە سورەتی ” احزاب” دا ، داوا لە ژنەکانی پێغەمبەر کراوە کەنابێ بەنازەوە هەروا بەئاسانی و سووکی قسە لەگەڵ پیاواندا بکەن ، لەمبارەیەشەوە پێغەمبەر ناچاربوو کە فەرماندەربکات تاژنەکانی هەر لەپشت پەردەوە قسە لەگەڵ پیاوانی تردا بکەن .
( هۆ ژنانی پێغەمبەر ! ئێوە وەکو ژنانی ترنین، خۆتان بەنازەوە و بە نەرمییەوە دەرمەخەن و ڕێگە مەدەن بەو پیاوانەی کە نیازێکی خراپییان هەیە، بێنە پێشەوە بۆ لاتان، بەشێوەیەکی ڕێک وپێک و جددیانە و بە قورسییەوە قسەیان لەگەڵدا بکەن ..سورەتی احزاب ، ئایەتی 32)
(لەماڵی خۆتان بمێننەوە و مەچنەدەرێ، ڕەوشتی ژنانی سەردەمی جاهیلیی مەگرنە بەر، بەنازو بەلەنجەولارەوە مەڕۆن بەڕێوە و خۆتان بەنازەوە دەرمەخەن و خۆتان بە خشڵ و زێرەکانتانەوە مەڕازێننەوە و جوانی خۆتان دەرمەخەن . سورەتی احزاب ، ئایەتی 33) *
دوایئەوە ئیتر . بەشێوەیەکی گشتی پیاوان بۆیان نەبوو بچنە ماڵی پێغەمبەر.
( ئەی خاوه‌نباوەڕەکان ! مەچنە ماڵی پێغەمبەر، تەنها لەوکاتەدا دەتوانن بچن کەخۆی میوانداریتان بۆخواردن دەکات.ئایەتی 53 )*
دوایئەوەش ، داوایان لێکراوە ، تەنانەت گەر میوانداریش کران ، یەکسەر پاش نانخواردنەکە دەبێ ماڵی پێغەمبەر بەجێ بهێڵن و چیدی لەوێ نەمێننەوە.
شێخ طبریش لە کتێبی ( تفسیر معجم البیان) دا لەسەر ئەم ئایەتە نوسیویەتی :
” دوایئەوەی کە زەینەبی ژنی زەیدی زڕکوڕی گواستەوە و هێنایەماڵەوە و هەڵقەی کردەدەستی، ئاهەنگێکی سازکرد و بەرخێكی سەربڕی بۆخواردنی میوانەکانی. هەرکە له‌خواردنەکە بوونەوە، پێغەمبەری ئیسلام هەڵدەستێتەوە تاکو میوانەکان بزانن ئیتر ئاهەنگەکە کۆتایی پێهاتووە و کاتی ڕۆیشتنی میوانەکانە. زۆربەی خەڵکەکە ڕۆیشتن جگە لەچەند
چه‌ندکەسێک کەهەر داین کووتابوو و سەرگەرمی دەمەتەقێی خۆش بوون لەگەڵ ژنەکانی پێغەمبەردا، ئیتر پێغەمبەر بۆخۆشی دەچێتە دەرەوە تاوەکو عەرەبەکان تێبگەن کەکاتی ڕۆیشتنیان هاتووەو دەبێ بڕۆن. کەچی هێندەی پێنەچوو موحمەد گەڕایەوە ماڵەوە دەبینێ ئەو عەرەبانە هێشتا هەر سەرگەرمی چەنابازین لەگەڵ ژنەکانیدا، ئەوەبوو ئیتر لەوکاتەدا ئەو ئایەتە ڕاگەیەنرا، تاوەکو ماڵ جێبهێڵن. هەروەها، چونکە عەرەبەکان شێت و شەیدای ژنەجوانەکانی موحەمەد ببوون، هەر لەهەمان سورەت(احزاب) دا، مارەکردنه‌وه‌ی ژنەکانی پێغەمبەری ئیسلام تەنانەت دوای مردنیشی قەدەغەکرا.
( هەوڵی ئەوەمەدەن، کەدڵی پێغەمبەری خودا برینداربکەن ، یاخود بتانەوێ ژنەکانی پاش کۆچیدوایی مارەبکەنەوە…ئایەتی 53، سورەتی احزاب)
ئەو عەرەبانەی کەبەخیلیان بە پێغەمبەری ئیسلام دەبرد و حەزیان لەژنەکانیکردبوو، بەبەردەوامی لەبەرخۆیانەوە دەیانگوت : (باشە بۆچی موحەمەد بۆی هەبێ هەرژنێکی جوانی بوێ، بۆ خۆی مارەیبکات ، تەنانەت ژنەکانی ئێمەش ؟ ئەگەر مرد ئەوا ئێمەش دەبێ بتوانین ژنەجوانەکانی لەخۆمان مارەبکەین .)
هەروەک طبریش لەکتێبی ( تفسیر معجم البیان) دا تێبینی دەکات ، ئەم ئایەت دوای ئەو قسەو باس و خواستەی عەرەبەکان پەیدابوو.
لەوەوپێش بۆ ژنەکانی پێغەمبەری ئیسلام نەبوو بچنە نێو بازاڕ (هەروەک لە لاپەرەکانی پێشودا باسمانکرد) ، دوایئەوە عومەر پێشنیازی ئەوەدەکات ، ژنان و کچەکانی پێغەمبەری ئیسلام و ژنە موسڵمانەکانی تریش ( جەلەبە، عەبایەکی درێژ) لەبەربکەن ، تاوەکو جوانی و باڵایان نەبینرێ( چونکە دانیشتوانە ناموسڵمانەکانی مەدینە، تیروتوانجیان ئاڕاستەی ژنەکانی پێغەمبەری ئیسلام و ژنەموسڵمانەکانی تر دەگرت و برینداریاندەکردن). ئەم بۆچوونەی عومەر بووە ئایەتێکی قورئان و ئێستاش هەر لە قورئاندایە.
هەرچەندە، ئاشكراو دیارە ، ئەم کێشەیە تەنها گرفتێکی کاتیی و راگوزارانەبووە، بریتیی نەبووە لە فەرمانێکی هەمیشەیی و تەواوەتیی .
( ئەی پێغەمبەر! بەژنەکانت و کچەکانت و ژنی خاوەنباوەڕەکان بڵێ ، تا خۆیان داپۆشن بۆ ئەوەی کەکەس نەیانناسێتەوە ” با جوانییەکه‌یان دەرنەخەن” بۆ خۆیان باشترە و تا دڵیان بریندار نەکرێ . ئایەتی 59) *

ئایەتە غەرانیقەکان ( ئایەتە شەیتانییەکان )
وماارسلنا من قبلک من لەپێش تۆشدا ئێمە چەند،
رسول ولانبي ألا پێغەمبەر و ڕاسپاردەمان ناردووەو
أذا تمنی ألقی الشیطن في لەنیشانەکانی ئێمەی بەمەردەم ڕاگەیاندووەو
امنیته فینسخ الله ئیلاو بیلا – شەیتان بەهەلی زانییوەو لەخۆیەوە
من یلقێ الشیطن ثم یحکم الله شتێکی دەپاڵ خستووە، ئەوسا خودا
أیته و لله عیلم حکیم فەندو فێڵکەی شەیتانی پووچەڵکردۆتەوە
لە دواجار نیشانەکی خۆی پتەو کردۆتەوە
خودا زانا و کارزانە ..
سوەرتی حەج ئایەتی 52
دیارەدەی هەرەگرینگ، لەقورئاندا دەربارەی هەڵەکانی پێغەمبەری ئیسلام(ئایەتە غەرانیقەکانە)دا دەردەکەوێت. ئەمەش لەسەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلامەوە، بووەمایەی مشتومڕو هەراو باسوخواستێکی گەورەی نایەوە، هەرچەندە دوایئەوە، ئیتر ئەم دیاردەیە کەمتر بووە جێگای باس و مشتومڕی لێوە پەیدانەدەبوو.
لەمبارەیەوە پەنادەبەینەبەر کتێبێکی مێژوویی کەلەلایەن زانایەکی موسڵمانەوە نوسراوە ئەویش(موحمەد ئیبن چەریدنی طبری) ، سەرجەمی ئەم کتێبە مێژووییەش لەلایەن(ئەبوالقاسمێ پایاندەهی) بۆ سەرزمانی ڕەوان و نازداری فارسی وەرگێڕاوە. لە ساڵانی 1973، 1983،1989دا چەندینجار چاپکراوەتەوە.
لێرەشدا ئێمە ئەوبەشەی دەخەینەڕوو کە دەربارەی ئەم کێشەیەدەدوێ، تێیدا باس لە شەیتان دەکات . شەیتان دەچێتە بنکڵێشەی پێغەمبەری ئیسلامەوە و ڕازیدەکات بەڕاگەیاندنی ئەو ئایەت و شیعرانەی کە خودایی نەبوون و قورئان بەئایەتە شەیتانییەکان دەیانداتە قەڵەم و ڕونیان دەکاتەوە.
( پێش هەمووشتێک بە پێویستی دەزانم ئەوەبێنمەوەیاد ، دەربارەی ئەم کێشەیە ” ئایەته‌ شەیتانییەکان” کاتی خۆی بۆیەکەمجار بەکورتی لەکتێبی ” لە میتراوە تا موحمەد1983 باسمکردووە).لێرەشدا کە دێمەوە سەرباسکرنی، لەبەرئەو پێداویستییە کەبتوانم زۆرترین دەق و بابەت و زانیاریی پەیوەندیدار بە قورئانەوە هەیە لە ڕووی مێژوویەوە دەربخەم .
لەمەر ئەوبابەتانە(ئایاتە شەیتانییەکان) کە شەیتان پێغەمبەری ڕازیکرد بە ڕاگەیاندنییان، ( طبري ) لەبارەیانەوە نوسیویێتی:
( لەبەرئەوەی کەپێغەمبەری ئیسلام هەستی بەوەکرد، کەخێڵی قوڕەیش پشتگیری ناکەن و ئەم هەڵوێستەشیانی زۆر پێناخۆشبوو، نەیدەتوانی بەئاسانی بەرگەی ئەوجۆرە هەڵوێستە بگرێ ، ئاواتەخوازی ئەوەبوو، کەشتێک لە خوداوە بێت و هانیانبدات تاکو لێی نزیکببنەوە و ببنەمایەی پشتیوانیی ، هەر کەئەم هەستەش لەدڵیدا پەیدابوو ، خودا ئەم ئایەتانەی بۆڕەوانەکرد:
” سوێندبێ بەو ئەستێرەیەی کە ئاوادەبێ ، کە هاوڕێکەت بە هەڵەدا نەچووە و نەکەوتۆتە شوێنی شتی ساختە و پڕوپووچ و کە قسەش دەکات ناکەوێتەبەر کاریگەری حەزوئارەزووەکانییەوە … سورەتی نجم …ئایەتی 1 تا 3) *.. ئەوسا دەگاتە ئەم ئایەتەو دەڵێ:
( لەمەڕ ” لات و ئوسا و منات) وە ئاگادارم ـ ئەمەی دواییان ، بریتییە لە دوابت‌ ـ. بەڵام ئا لەمکاتەدا، شەیتان وایلێدەکات و دەڵێت : (ئەم بتانە پیرۆزن و پەیدابوونیشیان دانیپێدانراوە… سورەتی نجم،ئایەتی 19/20)
هەرکە قوڕەیشیەکان بە پیرۆزیی ڕاگەیاندنی بتەکانیان “لەلایەن موحەمەدەوە” بیست ، زۆر خۆشحاڵبوون و کاتێکیش موحەمەد لە گوتەکەیدا گەیشتە ئەوساتەی کە سوجدەیانبۆبەرێ و دوایئەوەش کە سوجدەیبۆبردن . ئەوانیتریش که‌لە مزگەوتەکەدا بوون ، بەوپەڕی خۆشییەوە، پەرستنی بتەکانیان لێکدایەوە و ئەوانیش سوجدەیانبۆبردن…ئیتر خاوەنباوەڕەکان و بێباوەڕەکانیش پێکەوە سوجدەیانبرد… پاشئەوە کە قوڕەیشیەکان چوونەدەرەوە ، هەموو دڵشاد و بەختەوەر بوون و دەیانگوت : موحەمەد بە باشی باسی بتەکانمانیکرد و بەپیرۆزیی و بەڕێزەوە وەیادیهێنان و دانی بەدەرکەوتن و مەزنییان دانا…) *
جێگەی سەرنجە لە سورەتی “اخلاس” دا هاتووە. ( کەس لەو نەبووە و ئەویش لەهیچ کەس نەزاوە ” لم یلد ولم یولد” کەچی لێرەدا لەوەدەچی خودا کیژی هه‌بێ ” ألکم الذکر وله الأنثی” ئەمەش ناکۆییەکی ئاشکرایە لە قورئاندا !.
چەندڕۆژێک پاشئەوە، جوبرائیل هات و بە پێغەمبەری ئیسلامی گوت:
(ئەی موحەمەد چیتکرد؟! تۆ شتێکت بەخەڵکی ڕاگەیاند کەمن لەلایەن خوداوە بۆم نەهێنابووی تۆ گوتەیەکت ڕاگەیاند کەخودا فەرمانی پێنەکردبووی)
پێغەمبەری ئیسلامیش زۆر دڵیناخۆشبوو و زۆر لەخودادەترسا، بەڵام خودای گەورەو مەزن ، میهرەبان و بەخشەندەبوو لەگەڵیداو ئایەتێکی بۆڕەوانەکرد، بۆدڵدانەوە و کەمکردنەوەی ئەرکە سەختەکەی ، دەڵێ:
( پێشئەویش ، پێغەمبەرەکانی تریش ،حەز و ئارەزووی تایبەتییان بووە و شەیتان وایلێکردوون کە لەڕاگەیاندنەکانیاندا حەزو ئارەزووی خۆیان دەرخەن )
” پێش تۆش ، نێردراو پێغەمبەرێکمان نەناردووە کەحەز وئارەزوویەکی وای نەبووبێ ، کەشەیتان لەدڵیدا نەیوروژاندبێ، پاشان خودا ئەوکارەی شەیتان هەڵدەوەشێنێتەوە ونیشانەکانی خۆی دەردەخات ، خوداش هەرخۆی زانا ودانایا.” ( سورەتی حەج ، ئایەتی52) . ” تأریخ الملوک و الرسل . مێژووی پاشا و پێغەمبەران ل 880)
*لەپێش تۆشدا ئێمە هەرچەند پێغەمبەرو ڕاسپاردەمان ناردووە و لەنیشانەکانی ئێمەی بەمەرام ڕاگەیاندووە، ئیللا وبیللا شەیتان بەهەلی زانیوە و لەخۆیەوە شتێكی دەپاڵ ئاخنیوە، ئەوسا خودا فەندوفێڵەکەی شەیتانی پووچ کردۆتەوە و لەدوجاردا نیشانەکانی خۆی پتەوکردۆتەوە. خودا زانا وکارزانە. ،،قورئانی پیرۆز . مامۆستا هەژار . ل338.

وەک ئاشکرایە پێغەمبەری ئیسلام بۆ پێشخستنی پەیامەکەی پەنایبردەبەر دانوستان، هێرش و شەڕو،گوتاردان و ڕێکەوتننامە و پەسەندکردن و دانپیانانی ئایینە کۆنەکانی پێش ئیسلام .ئەمەش هەمووی هەر لەپێناوی بەهێزکردن و گەشەپێدانی ئیسلام بووە. هەروەک لە لاپەڕەکانی پێشووتردا بینیمان ، بۆنمونە، ئەو دانیناوە بەئایینەکانی تر وەکو : زەردەشتی ، جولەکە، مەسیحی ، ئەستێرەپەرستی …تاد
هەروەک طبریش دەڵێت:
(پێغەمبەری ئیسلام بە دانپیانان و بەرز و پیرۆز ڕاگرتنی بتەکانی قوڕەیش، گەرەکیبوو دڵی ئەوان نەرمبکات و ڕایانکێشێ بەلایخۆیدا و بیانهێنێتەسەر پەیامەکەی خۆی، ئەوەبوو لەئەنجامیشدا لەمبارەیەوە سەرکەوتنی بەدەستهێنا. ئەوەبوو هەموو بێباوەڕەکان و پێغەمبەریش کڕنووشیان بۆ بتەکان برد و لەگەڵ ئەویشدا پێکەوە شەهادەتیان هانی . جگە لەوەش هەرسێ بتەکانی که‌ هه‌رسێ بته‌کانی قوڕه‌یش، لات و ئوسا و منات، ئه‌و بتانه‌بوون، کە لەپێش سەرهەڵدانی ئیسلامەوە له‌ که‌عبه‌ دانرابوون ، پێغەمبەر خۆیشی هەمیشە دەچووە بەردەمیان و کڕنۆشی بۆدەبردن و تەوافی بەدەوری هەمان کەعبەدا دەکرد، کە بتەکانی تێدابوون و کاتی خۆیشی باوکی دەرگاوانی کەعبە بووە.
لەلایەکی تریشەوە ، باپیری و مامەکانیشی ، هەموو ناوەکانیان پێکهاتبوون لە(پێشگر)ی ” خزمەتکار و بەندەو عەبد” و ئەو ” پاشگر” انەی کەناوی بتەکانیان پێکدەهێنا. وەکو ( عبدالمناف ، عەبدولمەناف) کە باپیرەگەورەی موحەمەد بووە، عەبدول مەنافیش واتاکەی بەندەی بتە جوانەکەی ( مەناف) بوو.
( عبد العزا، عەبدولعوزا) واتە بەندەی (عوزا)، ( عبدولدار) یش ، واتە بەندەی ماڵی بتەکان کە( کەعبە) دەگەینێت.

بۆچوونی “طبري” لەبارەی خۆشەویستی پێغەمبەری ئیسلام بۆخێڵەکەی زۆر پڕبایەخە. لەگەڵ هەموو ناکۆکی و شەڕە سەرەتاییەکانیدا لەگەڵ قورەیشیەکان، کەچی پاشان گشت توانایەکی خۆی خستەکار ، بۆ ئاشتبوونەوە و کۆتایی هێنان بەشەڕو شۆڕ لەگەڵیاندا. بەڵام کەوتە شەڕی هەمیشەیی و نەبڕاوە دژ بەخێڵ و تیرە بێگانەکانی تر ، دژ بەو جولەکانەش کەناکۆکییان لەگەڵ قوڕەیشیەکاندا هەبوو.
هەربۆنمونە، لەکاتی سەرکەوتنی لەشەڕەکەی “مەککە” دا، نەک هەر هێرشی نەبردەسەر(ماڵی ئەبوسووفیان)، بەڵکو بەپیرۆزییەوە باسی ماڵەکەی دەکات و وەک ( کەعبە) لەقەڵەمی دەدات و دەڵێت :
(هەر کەسێک لەم دووماڵەدا بێ ، ئەوا دەکەوێتە بەر بەزەیی و بەخشندەییی یەوە و ژیانی دەپارێزرێ)
( لەگەڵئەوەشدا ، مەبەست لەماڵی ئەو ( واتە ماڵی ئەبوسووفیان) بوو، کەبەهیچ جۆرێک نەباوەڕی بەئیسلام بوو و نە شەهادەتیشی هێنا.ئاشکراشە کە بناغەی باوەڕهێنان بە ئیسلام چ ئەوکاتە و چ ئێستاش بریتیی یە لە گوتنەوەی ئەم دوو ڕستەیە:
( شەهادەت دەدەم کە جگەلە ” الله” خودایەکی تر نییە و
شەهادەتیش دەدەم کە موحەمەد پێغەمبەری خودایە )
جێگای ئاماژەیە ، ئەم شەهادەتەیش ، خۆی لە خۆیدا لاساییکردنەوەی زەردەشتییەکانە.
ئەم دوو ڕستەیەش لەنێوان شیعە و سونەکاندا بۆتە گەمە و یارییەکی هەمیشەیی. بۆنمونە گەر گەنجێکی ناموسڵمان، بکەوێتە داوی خۆشەویستی کیژێکی موسڵمانەوە ، هەرهێندەی کەئەو دوو ڕستەیەی گوتەوە ، ئیتر بەوە کابرا بۆتە موسڵمان و کەسوکاری کیژەکە و خانەوادەکەی ڕازیدەبن و کێشە نامێنێت.
لێرەدا دوو یادگاریی دەربارەی گەمەی شەهادەت دێنمەوە:
لە به‌یروت، گەنجێکی ئیسپانیم ناسی، دەیگوت لەماڵی ڕێبەرێکی ئایینیی موسڵمان دەژی ، ڕۆژێکیان میوانداریی کردم بۆماڵەوە، ئەو ڕێبەرە ئاینییە موسڵمانەش، شێخێکی گەورەبوو و ژمارەیەکی زۆر موریدیشی هەبوون.
بە من و موریدەکانی گوت، کەئەم کوڕە گەنجەی هێناوەتە سەر باوەڕی ئیسلام ، کوڕە گەنجەکە ناوی ” خۆزێ-Jose ” بوو، شێخیش ناوی ” حوسێن” بوو. شێخ حوسێن باشترین ژووری ماڵەکەی دابوو بەوکوڕە و هەموو بەیانی و ئێوارەیەک دەچوون بەدوایدا ، تابێتە سەر مێزەکەیان و پێکەوە نانیان دەخوارد و جگەلەوەش، پارەی ڕۆژانەیان بۆ”خۆزێ” بڕیبوویەوە.
کەچوومە ژوورەکەیەوە بینیم “خاچێک” بە دیواری ژوورەکەیەوە هەڵواسرابوو و دانەیەکی تریشی لەسەر مێزەکەی دانابوو و سێهەمیشی کردبوویە ملی و بەبەردەوامیش(ئینجیل)ی دەخوێندەوە. ئەمانەش هەموو بوونە مایەی سەرسوڕمانم و بەدزییەوە لێمپرسی :
( گەر باوەڕت بە ئیسلام هێناوە، ئەدی بۆچی هێشتا هەر خاچەکەت بەدەوردایە و ” ئینجیل” یش دەخوێنیتەوە ؟!)
خۆزێش بە زەردەخەنەیەکەوە وەڵامیدامەوە:
” نەخێر، من قەت باوەڕم بە ئیسلام نەهێناوە، من ئێستاش هەر مەسیحیم و جگەلەوەش مەسیحیەکی زۆر ڕاستەقینەم و خزمەتکاری کەنیسەم ، ئێستاش خەریکی لێکۆڵینەوەیەکم لەبارەی کۆمەڵگای ئیسلامییەوە بۆ کەنیسە”.
منیش لێمپرسیەوە :
” ئەی کەوابێ، چۆنە کە شێخ بەدیار گشت خەڵکەوە ڕایدەگەیەنێت، کە تۆ هاتوویەتە سەر باوەڕی ئیسلامیی و کەچی تۆیش دەنگ ناکەیت ؟!”
خۆزێ گوتی :
” بە بۆچوونی شێخ من بوومەتە موسڵمان، لەبەرئەوەی کە داوای لێکردم کە دووڕستەی عەرەبی بڵێمەوە و منیش دووبارەم کردەوە ، بەڵام من لەلای خۆمەوە هەر مەسیحیم و بە گوتنەوەی ئەم دووڕستەیەش، هیچ بیروباوەڕێکی من ناگۆڕێ ، جگەلەوەش ، هەروەک دەبینی بۆ من بوونەتە مایەی سوودمەندیێکی گەورە .”
یادگاری دووەمیشم، پەیوەندی بە کچە شۆخ و جوانێکی هاونیشتمانیمەوە هەیە، کەکاتی خۆی سکرتێرم بوو، ڕۆژێکیان پێیگوتم کە بە تەمایە خۆی لەگەڵ فەڕەنسیەکدا مارەبکات و پیاوەکەش ڕازیبووە بێتە سەر ئایینی ئیسلام. ئەوڕۆژەی کە ئەوکوڕە فەرەنسیەم بینی بەگاڵتەوە لێمپرسی :
ئەتەوێ ببیتە موسڵمان لەپێناوی مارەکردنی ژنێکدا ؟! لەوەڵامدا پێیگوتم :” ئامانج مارەکردنی ئەم کچە جوانەیە، واشدیارە کە بوونە موسڵمان کارێکی ئاسانە و هەر ئەوەیە کە دووڕستەی عەرەبی دووپاتبکەیتەوە، جا بۆگەیشتن بەو بەژن و باڵاشۆخ و شەنگە، ئامادەم کە سەراپای کتێبی عەرەبیش بخوێنمەوە. هەروەها گوتنەوەی دووڕستەش نەهیچم لە دەستدەدات و نەهیچیشم بۆ زیاددەکات .”
لەئاکامدا، کەسێکی وەکو ” ئەبوسووفیان” ، تەنانەت ئەو دووڕستەیەشی نەگوتبوویەوە و هەر لەسەرپەرستینی بتەکانیشی مابوویەوە، کەچی ماڵەکەشی بەڕادەی کەعبە بەپیرۆزیی ڕاگەیاندرا!.
ئەمەش ئەوڕاستییە دەردەخات، تاچڕادەیەک پێغەمبەر پابەندبووە بەڕەگەزی خۆیەوە و هەمیشەش لایەنگری و ئەوینی خۆی بۆ ڕەگەزی قووڕەیشی دەربڕیوە، جا بیروباوەڕیشیان هەرچییەک بووبێ هەر گوێی نەداوەتێ.
هەروەک لە کتێبی (له‌ میتراوە تا موحەمەد) نوسیومانە :
( ئەو بە خانەدانانی قوڕەیشی دەگوت : گەر دانبە پەیامەکەیدا بنێن، ئەوا بەڵێنی پێشکەشکردنی گەنجینە و سەروەت و سامانی ” مەدایین” تان دەدەمێ . جێگای ئاماژەیە ” مەدایین پایتەختی ئیمپراتۆریەتی فارسی بوو کە دژ بە ئیسلام بوو .)

موسڵمانانی مەرجدار

یەکێک لە ئاکارە داهێنەر و بیرتیژییەکانی دیکەی پێغەمبەری ئیسلام، لە ڕازیکردنی دانیشتوانی ” طایف” دا بۆ هاتنە سەر ئایینی ئیسلام دەردەکەوێت.
ئەوکاتەی کە پێغەمبەری ئیسلام ئابڵۆقەی “طایف”ی دابوو هێندەی نەمابوو کە گشت دانیشتوانەکانی بکوژرێن و لەناوببرێن ، ئەوە بوو بۆخۆڕزگارکردن لەوکارەساتە، خەڵکەکەی ڕازیبوون ببنە موسڵمان، بەڵام بۆ ئەومەبەستە سێ مەرجیان دانا :
1. کەباج و سەرانە “زەکات” نەدەنە پێغەمبەری ئیسلام .
2. کەهاوڵاتییانی “طایف” نەکرێنە چەکدار و بەشداری لەشەڕ و غەزاکانی لەشکری موسڵماناندا نەکەن .
3. کە ڕۆژووشیان لەسەرنەبێ .

لەوەش ئاگادارین، کە بەپێی ئەوبەڵێنانەی کە بەموسڵمانان دراون ” لە ژێر پێیاندا جۆگەی ئاوی سازگار ، لەباخچە پڕمیوەکان دا : هەن ، ئەوەش بوو هەر کە عەرەبەکان ، گەیشتنە خۆراسان ، لایانوابوو، کەئەوە ئەو بەهەشتەیە کە پێغەمبەر بەڵێنی پێدابوون، چونکە لە نیمچەدوورگەی عەرەبیدا، تەنها بیابانێکی وشک و پرینگ هەبوو، هەر لەبەرئەوە باشترین پاداشت بۆ موسڵمانان ، بەڵێنی ئاوی سازگار و مێرگوزار و باخچەی پڕ لە دارودرەخت (بەهەشت، جەننەت)بوو، حۆریەکانی بەهەشتیش بۆ عەرەبەکان بریتیی بوون لە ژن و کیژە جوان و شۆخ و شەنگ و بە ناز و نازدارەکانی فارس و بابلی و ئاسوری و ڕۆمییەکان … هەموو ئەمانەش وەکو تاڵانیی دەکەوتنەبەردەستیان.لەئەنجامی غەزا و هێرشە داگیرکەرانەکانیانەوە، بەوەش دانیشتتوانی ئەووڵاتە داگیرکراوانە دەبوونە خزمەتکار و کەنیزە و کۆیلەیان و عەرەبەکانیش دەبوونە کۆیلەدار و خاوەن و سەروەریان .

پێغەمبەری ئیسلام به‌ تاک و تەنهایی، لەسەرەمەرگیدا

پێغەمبەری ئیسلام ، لەئەنجامدا توانی پەیامەکەی پەخش و بڵاوبکاتەوە و بەڵێنەکەی بهێنێتەدی، ئەوەبوو توانی بەهۆی پەرستنی ” خودایەکی تاک و تەنها” وە، سەرجەمی خێڵ و هۆز و تیرە جیاوازو لێکدابڕا و ناکۆکەکانی عەرەب کۆبکاتەوە و یەکیان بخاتەوە.
ئێستاش ئیتر دواکاتی ژیانی بوو، وادەی مەرگ هاتبووە پێشەوە و کاتی ماڵئاوایی و فڕینی گیانی بوو لە لەشی دونیاییدا.
هەروەک لەوبارەیەوە نوسراوە، پێغەمبەری ئیسلام لەسەرەمەرگیدا، خاوەنی چەند شمشێرێک ، چەند قەڵغانێک ، چەنددینارێک و گەلە حوشترێک و گاگه‌لێک، گەلە مەڕێک ، چەندپێستەیەک ، زەوی و زارێکی زۆر تایبەتی لەناوچەی (فاداق)دا بووه‌. هەروەها چەندین ژن و ژمارەیەک خزمەتکار و کەنیزەک و کۆیلەی هەبوو.
پاشمەرگیشی، گشت سەروەت و سامانەکەی پێغەمبەر لەلایەن (ئەبوبەکر)ەوە دەستی بەسەرداگیراو بوونە موڵک و ماڵ و خەزێنەی موسڵمانان. لەنێو سەروەت و سامانەکەشیدا، زەوی زارەکانی ” فاداق”یش دەستیان بەسەرداگیرا، گەرچی پێش مەرگی پێشکەش بە فاتیمەی کچی کردبوون. بەڵام لەلایەن عومەرەوە دەستی بەسەرداگیرا و خرانەسەرخەزێنەی موسڵمانان. لەئەنجامی ئەوەشەوە، ناکۆکییەکی توند لەنێوان فاتیمە و عومەر هاتەئاراوە.
پاش داگیرکردنی”مەککە”ش، تاڕادەیەکی زۆر ئارامی و ئاسایشی نێوان موسڵمانان هاتبووەدی و هەرکەس خەریکی کاروکاسپی خۆی بوو، سەرگەرمی ئەو خۆشگوزەرانییە بوون کەبەهۆی دەستکەوتە زۆر و زەبەنده‌ و تاڵانییەکانی ئیسلامەوە دەستییان کەوتبوو.
لەلایەکی تریشەوە، هەرکەس چاوەڕوانیی مەرگی ” موحەمەد” ی دەکرد ، تاکو جێگەی بگرێتەوە و دەسەڵاتەکەی بکەوێتە ژێردەستییەوە.
هەر لەبەرئەوەش بوو، لە دواڕۆژەکانی ژیانییدا، تەنانەت هاوڕێ و دۆست و یاوەرە هەرە نزیکەکانیشی ، نەگوێیان لێدەگرت و نە بایەخێکیشیان بەفەرمانە سەربازیی و سیاسیەکانیشی دەدا، جگەلەوەش خواست و داواکارییە هەرە سەرەتاییەکانیشی دەخرانە پشتگوێ و هیچ بایەخێکیان پێنەدەدرا.
کاتی خۆیشی ، کەهێشتا تەندروست و بەتوانابوو، گیرۆدەی ئازاری نەخۆشی و دەردی نێوجێگا نەببوو، هاوڕێ و دۆستەکانی گەلێکجار، گاڵتەیان پێدەکرد و دەکەوتنە گاڵتەوگەپی سووک و نابەجێ لەگەڵ ژنەکانیدا و تەنانەت لەنێوان خۆیاندا دابەشیانکردبوون .
ئەوکاتەش، کە داوای لە موسڵمانان کرد کە خۆ بۆشەڕ ئامادەبکەن و لەژێر فەرمانیدەیی(ئوسامە)دا خۆسازدەن، کەس فەرمانەکەی بەجێ نەهێنا و بیانوو و بەهانەی ئەوەیان هێنایەوە کە (ئوسامە) زۆر گەنجە و شایستەی ئەوە نییە کە ڕێبەرایەتی شەڕی پێ بسپێردرێت .
لەدواساتەکانی ژیانیشدا، داوای کاغەز و مەرەکەبی کرد، تاکو بتوانێ وەسیتەننامەکەی بنوسێتەوە ،بەڵام گوێیان بۆداخوازییەکەی شلنەکرد و بۆیان نەهێنا و دەیانگوت :
( نەخۆشە و تووشی وڕێنە بووە )
لەهەمووی سەیرترئەوەبوو، کە مردیش لاشەکەیان خستەپشتگوێ و سەرگەرمی کۆبوونەوەی شەوانە بوون بۆدانانی “جێگرەوە خەلیفە”یەک ، ئەوەبوو لەئەنجامدا ( عەلی) و منداڵەکانی ئەرکی بە خاک سپاردنیان گرتەئەستۆ و خستیانە نێو گۆڕەوە.

سەرچاوەی تیرۆر لە ئیسلامدا

سەرچاوەی سەرەکیی و بنەڕەتیی تیرۆری سیاسیی لە ئیسلامدا دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر و پەیامەکەی. هەروەک ئاشكرایە، لەسەرەتای ئیسلامەوە کارە تیرۆریستییەکان ڕاستەوخۆ بەفەرمانی خودی”موحەمەد” ئەنجامدەدران، زۆربەی ئەوکارانەش لەلایەن دۆست و یاوەرە هەره‌نزیکەکانیەوە جێبەجێدەکران.
یەکەمین کاری تیرۆریستیانەی موسڵمانانیش دژ بەوجەنگاوەر و شاعیرانەبوو، کەدژایەتی ئیسلامیان دەکرد. زۆربەی ئەوانەش بریتیی بوون لەجولەکەکان و لە نێوانیشیاندا چەندژنێک تیرۆرکران .
( کعب ابن زاهیر)ی شاعیری بەناوبانگی عەرەب، بەشیعرە بەرزو کاریگەرە گاڵتەجاڕییەکانی(ساتیر ئامێز) گاڵتەی بەپێغەمبەری ئیسلام دەکرد.
هەروەک دەشزانین، شیعر چەکێکی زۆر کاریگەری بیروهۆشی ئەوکاتەی عەرەبەکان بوو، هەرلەبەر ئەوهۆیەش بوو کە پێغەمبەری ئیسلام فەرمانی کوشتنی دەردەکات. هەروەک چۆن (دکتۆر شەریعەتی) لە کتێبی ئیسلامناسی دا دەڵێت: ” ئەو بەنهێنی لەلایەن یەکێک لە ئەندامانی خانەوادەکەیەوە کوژرا، ئەویش ماوەیەک بوو هاتبووە ڕیزی ئیسلامەوە “.
(ئەبو عەفەق)ی شاعیر، (عەسانە)ی کچی عوبەید، کەژنێکی زۆر بەژن و باڵا جوان و دەنگخۆش و شاعیرێکی زۆر بلیمەتیش بوو، هەروەها ( کعب ابن الاشراف) لەخانەوادەی دایکییەوە دەگەڕایەوە بۆ جولەکەکانی (ناسیرە) و یەکێک لە شاعیرە هەرەگەورەکانی عەرەب بوو، ئەمانە هەر هەموویان بە بەردەوامی ، سەرگەرمی شیعری ساتیر ئامێزبوون، دژ بە پێغەمبەری ئیسلام و لە ناوشاردا بڵاوییان دەکردەوە. شیعرەکانی ( کعب) لە هەموو ئەوانیتر گاڵتەجارییانە تربوون . کاتێکیش هەواڵی سەرکەوتنی شەڕەکەی ( بەدر ، غەزای بدر) ی بیست ، گوتی :
( ئەوە جگە لە درۆ و دەلەسە ، هیچی دی نییە)
بەڵام کەلە ڕاستی هەواڵەکە دڵنیاببوو، یەکسەر چوو بۆ ” مەککە” و هەرلەوێش کۆڕێکی شیعریی سازكردو و كه‌وته‌ لاواندنه‌وه‌ى كوژراوانى شه‌ڕه‌كه‌ و شیوه‌نى بۆده‌كردن و دوایى گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ(مه‌دینه‌). كه‌چى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام گوێى نه‌دایێ ‌و (كه‌عب)یش هه‌ر له‌سه‌ر چالاكیه‌كانى به‌رده‌وامبوو، له‌ ئه‌نجامدا بووه‌ هۆى ته‌قاندنه‌وه‌ى ڕق و كینه‌ى موسوڵمانان و پیاوانى عه‌ره‌بى ناڕازى و تووڕه‌ى ئه‌و سه‌رده‌مه‌، به‌تایبه‌تى له‌سه‌ره‌تاى (قه‌صیده‌)ساتیره‌كانیدا هه‌ندێك(ته‌شبیب) و شیعرى (ئیرۆتیكانه‌)ى له‌ مه‌ڕ موسوڵمانانه‌وه‌ گوت، ئیتر هه‌ركه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ئه‌م هه‌واڵه‌ى بیست، زۆر تووڕه‌ بوو و گوتى:
” كێ ده‌توانێ هه‌واڵى مه‌رگیم بۆ بێنێ؟( ئه‌مه‌ش به‌واتاى ده‌ركردنى فه‌رمانى كوشتنى بوو)، ئه‌وه‌بوو تاقمێك پیاو له‌نێوانیاندا برایه‌كى شیریى(كه‌عب)یش به‌شداربوو، داوێكیان بۆ نایه‌وه‌و كوشتیان “، (عاصمه‌) كه‌ شاعیرێكى ژن بوو، (ئه‌بوعه‌فه‌ق)یش له‌لایه‌ن ئه‌وخزمانه‌یانه‌وه‌ تیرۆركران كه‌تازه‌ هاتبوونه‌ سه‌ر باوه‌ڕى ئیسلامیى”ئیسلام شناسى- دكتۆر شه‌ریعه‌تى.
گه‌ر ئایه‌ته‌كانى قورئانیش له‌ڕوانگه‌ى ڕه‌وتى سیاسى شۆڕشگێڕانه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلامه‌وه‌ لێكدرێنه‌وه‌، ئه‌وا ده‌بینین ورده‌ورده‌ له‌ په‌یامى هۆشیاركردنه‌وه‌ و به‌خشنده‌یى و لێبوردنه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌(نــــــاموسوڵمانه‌كان)به‌خێرایى ڕه‌وتێكیتر وه‌رده‌گرن و ده‌گۆڕدرێن به‌ په‌یامى شه‌ڕو پێكدادان و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه ‌و هێرشبردن.
له‌ قۆناغى یه‌كه‌مدا، واته‌ ئه‌وكاته‌ى كه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام بیرى له‌خه‌ڵك كۆكردنه‌وه ‌و یه‌كخستنه‌وه‌ى لایه‌نگره‌كانى ده‌كرده‌وه‌، له‌ قورئاندا ده‌ڵێ: ” خه‌ڵكى سه‌ربه‌ستن له‌ هه‌ڵبژاردنى ئایینه‌كه‌یاندا، ئێوه‌ ئاینى خۆتان هه‌یه ‌و منیش هى خۆم، ئێوه‌ ئاینى خۆتان بۆ خۆتان و منیش هى خۆم بۆ خۆم” * (سوره‌تى 19/ئایه‌تى16.
له‌ قۆناغی دووه‌مدا، كه‌سه‌رده‌مى شه‌ڕوخه‌باتى چه‌كدارییه‌، په‌یامه‌كه‌ى ڕوویه‌كیتر وه‌رده‌گرێ، هه‌ڕه‌شه‌وگوڕه‌شه ‌و گوته‌ى شه‌ڕخوازیانه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ و فه‌رمان به‌ موسوڵمانان ده‌درێ بۆ هێرشبردن و پێكدادان و به‌رگریى و جه‌نگ، ته‌نانه‌ت فه‌رمانى شه‌ڕوهێرشبردن له‌ مانگه‌پیرۆزه‌كانیشدا (كه‌شه‌ڕى تێدا قه‌ده‌غه‌ بوو) ده‌رده‌كات، به‌مه‌به‌ستى ده‌ستكه‌وت و تاڵاَنى زیاتر.

ئه‌وه‌بوو ئیتر، شه‌ڕو خوێنڕشتن و ڕابواردن له‌گه‌ڵ ژنه‌ده‌ستگیركراوه‌كاندا بووه‌ پیشه‌ى سه‌ره‌كیى و ته‌نانه‌ت بووه‌ ڕه‌وشێكى ڕابواردن و كات به‌سه‌ربردن و به‌كارێكى ڕه‌وا و به‌مایه‌ى شانازیى و شه‌ره‌ف بڵندیشیان داده‌نا.
ئیتر شه‌ڕ ببووه‌ به‌شێكى ته‌واوه‌تیى و بنه‌ڕه‌تیى ژیانیان وهیچ پشویه‌كیان وه‌رنه‌ده‌گرت. هه‌روه‌ك چۆن، خوێندكارى ئه‌مڕۆ ، سێ مانگ پشوى هاوینه‌یان هه‌یه‌، جارانیش لاى عه‌ره‌به‌كان له‌دوومانگه‌ پیرۆزه‌كه‌ى (موحه‌ڕڕه‌م وسه‌فه‌ردا) كاتى پشودان بوو و شه‌ڕوشۆڕ قه‌ده‌غه‌ بوو.
تاكو ئێستاش، هیچ كه‌سێك ئه‌م سێ قۆناغه‌ تایبه‌تیه‌ى سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌رى ئیسلامى ڕه‌چاونه‌كردووه‌، به‌ڵاَم وا ئێمه‌ بۆیه‌كه‌مینجار له‌ مێژوودا، ئه‌م لایه‌نه‌ ڕونده‌كه‌ینه‌وه‌.
ئیسلام ڕێگه‌ به‌ موسوڵمانان ده‌دات به‌رگرى له‌ خۆیان بكه‌ن، كاتێك كه‌ هێرشیان ده‌كرێته‌ سه‌ر، هه‌روه‌هاش قورئان ڕێگه‌ به‌موسوڵمانان ده‌دات، ته‌نانه‌ت له‌ مانگه‌ قه‌ده‌غه‌ كراوه‌كاندا (اشهرالحرام)یشدا، هه‌ر دژ به‌(ناموسوڵمانه‌كان) درێژه‌ به‌شه‌ڕه‌كانیان بده‌ن و بۆیان هه‌بێ ده‌ستبگرن به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامانى دوژمنه‌كانیاندا.
هه‌رچه‌نده‌ له‌ قورئاندا ئایه‌تێك هه‌یه‌ كه‌ كوشتنى ناڕه‌واى كه‌سێك(جا هه‌ركه‌سێك بێت) وه‌ك مه‌رگ و كوشتنى سه‌رجه‌مى مرۆڤه‌كان لێكده‌داته‌وه‌.
“كه‌س مه‌كوژن، چونكه‌ خودا كوشتنى قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، مه‌گه‌ر ته‌نها ئه‌و كوشتنه‌ ڕه‌وابێ”.
پاش ئه‌م ئایه‌ته‌ش، ئه‌وه‌ ڕونده‌كاته‌وه‌، گه‌ر كه‌سێك كه‌سێكى بێ تاوانى كوشت، ئه‌وا ده‌زگاى مه‌ده‌نى مافى هه‌یه‌ كه‌سزاى پیاو كوژه‌كه‌ بدات.
هه‌روه‌ها پێداده‌گرێته‌ سه‌رئه‌وه‌ى، گه‌ر كه‌سێك به‌ ناڕه‌واو بێ به‌ڵگه‌ هه‌رباوه‌ڕدارێك ـ ئیتر خاوه‌نى هه‌ر بیروباوه‌ڕێك بێت ـ بكوژێ، ئه‌وا سزاكه‌ى سووتاندنه‌ له‌ ئاگرێكى پڕبه‌تین و تاودا” * (سوره‌تى17/ئایه‌تى33).
ئه‌وه‌ش ده‌زانین كه‌سێكى خاوه‌نباوه‌ڕ، مه‌به‌ست له‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ باوه‌ڕى به‌ ڕێبازێك، ئاینێك، پارتێك، یاخود بیرو بۆ چوونێك هه‌بێت. لێره‌شدا مه‌به‌ست(له‌باوه‌ڕبوون)به‌ تایبه‌تى ،كه‌مرۆڤــ بناغه‌ى”بۆچوونى ئیسلامى و یه‌كێتى و یه‌كگرتووییه‌”، واته‌ باوه‌ڕبوون به‌(یه‌كێتى گه‌ردوون ـ تاكانه‌ بوونى گه‌ردوون) و(گه‌ردوونێكى یه‌كگرتوو) نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست له‌ باوه‌ڕبوون به‌ (بیرو ڕایه‌كه‌).
به‌ بۆچوونى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام، خه‌باتى چه‌كداریى هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت، تا ئه‌وكاته‌ى كه‌ دوژمن ده‌به‌زێنرێت و ده‌بێت كۆڵنه‌درێت تابه‌ته‌واوى سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر دوژمناندا به‌ده‌ست ده‌هێنرێت.
“له‌شه‌ڕه‌كه‌تاندا هه‌ربه‌رده‌وامبن، به‌پشتیوانى ده‌نگى خوداییانه‌، كه‌ ده‌نگى خه‌ڵكه‌ دژ به‌وكه‌سانه‌ى، كه‌دژ به‌ئێوه‌ ده‌كه‌ونه‌ شه‌ڕه‌وه‌ و ته‌عداتان لێده‌كه‌ن” (سوره‌تى/4 ئایه‌تى /71)** .
له‌درێژه‌ى ئه‌م ئایه‌ته‌شدا، قورئان ئه‌ركى مێژوویى هه‌موو موسوڵمانان دیاریى ده‌كات و ڕونیشیده‌كاته‌وه‌، كه‌ سڵنه‌كاته‌وه‌ له‌ كوشتنى تاقمه‌ چه‌وسێنه‌ر و خوێنڕێژه‌ تاوانباره‌كان، كه‌به‌تاوانى كوشتنى مناڵ و باوك و دایك و كه‌سوكارتان هه‌ڵساون، جا ئه‌وتاوانبارانه‌ له‌ هه‌رشوێنێك بن دژیان بووه‌ستنه‌وه‌ و بیانكوژن له‌ هه‌رشوێنێك په‌یداتانكردن، ده‌ریانپه‌ڕێنن له‌وشوێنانه‌ى كه‌ئێوه‌یان لێده‌رپه‌ڕاندووه‌”
قورئان فه‌رمانده‌دات، گه‌ردوژمن هێرشیان كرده‌سه‌رتان له‌شوێنه‌ پیرۆزه‌كاندا و گه‌ر ڕێگه‌یان نه‌دان له‌ خه‌سته‌خانه ‌و مزگه‌وته‌كاندا به‌ئاشتیانه‌ بمێننه‌وه‌، ئه‌وا ئێوه‌ش بۆتان هه‌یه‌ وه‌كو ئه‌وان بكه‌ن.

” شه‌ڕیان له‌گه‌ڵدابكه‌ن له‌ شوێنه‌ پیرۆزه‌كانیشدا (مسجد الحرام) گه‌ر كه‌وتنه‌ شه‌ڕه‌وه‌ له‌ گه‌ڵتاندا، بیانكوژن، چونكه‌ سزاى تاوانباران هه‌رئه‌وه‌یه‌(كوشتنیانه‌)”
” چى رێگه‌تان لێده‌گرێ، ئێوه‌ (مشه‌خۆرو ژین ئاسووده‌كان) له‌ پێناوی ده‌نگى خوداییدا بجه‌نگن، كه‌ ده‌نگى بێده‌سه‌ڵاَتان و پیاوو ژن و منداڵاَنه‌؟ له‌وباره‌وه‌ ده‌نوسن:
ئه‌ى خودا! قورتارمان بكه ‌له‌م شوێنه‌ى كه‌زوڵم وسته‌مكارى زاڵه‌، له‌م شوێنه‌ى كه‌ گشت كه‌سێك چه‌وسێنه‌رو زاڵمه‌، كه‌سێك ده‌ستنیشان بكه‌ له‌ نێو خه‌ڵكیدا” *
ڕێككه‌وتننامه‌كانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام له‌گه‌ڵ چه‌ته‌ عه‌ره‌به‌كان

ئه‌م ئایه‌ته‌ توندوتیژانه‌ ده‌رباره‌ى(غه‌زا، جیهاد، شه‌ڕىپیرۆز، به‌رگریى*) تادێت زێده‌ترده‌بن، پێغه‌مبه‌رى ئیسلام بڕیارى ئه‌وه‌ده‌دات كه‌ هێرشبكرێته‌ سه‌ركاروانى قوڕه‌یشیه‌كان، بۆ به‌ده‌ست هێنانه‌وه‌ى ئه‌و شمه‌ك و كه‌لوپه‌لانه‌ى موسوڵمانانى مه‌ككه‌، كه‌ قوڕه‌یشیه‌كان كاتى خۆى ده‌ستیان به‌سه‌رداگرتبوو، هه‌روه‌هاش به‌مه‌به‌ستى گه‌شه‌ پێدان و فراونكردنى تواناى مالیى مه‌دینه‌.
له‌وهێرشانه‌دا كه‌ ده‌كرانه‌ سه‌ركاروانى قوڕه‌یشیه‌كان، چه‌ته‌یه‌كى به‌ناو(ئه‌بوزه‌ڕ‌)وه‌ كه‌سه‌ر به‌خێڵى(غه‌فار)بوو، گه‌وره‌ترین ڕۆڵیى ده‌بینى و ڕێبه‌رایه‌تى زۆربه‌ى هێرشه‌كانى ده‌كرد و ده‌یخستنه‌‌ گه‌ڕ.
له‌سه‌ره‌تاشه‌وه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ڕێبه‌رایه‌تى تاقمێكى شه‌ڕكه‌رى خسته‌ ئه‌ستۆى (همزه‌)ى مامى.
به‌لاَم به‌درێژایى رێگه‌ى نێوان (مه‌ككه‌و مه‌دینه‌) ئه‌وخێڵه‌ شه‌ڕكه‌رانه‌ى لێبوون، كه‌ خۆیانكردبووه‌ دۆست و هاوپه‌یمانى قوڕه‌یشیه‌كان و به‌وه‌ش ده‌سكه‌وتى زۆریان چنگده‌كه‌وت و ببوونه‌ كۆسپى به‌رده‌مى هێرشى موسوڵمانه‌كان و ڕووبه‌ڕوویان ده‌وه‌ستانه‌وه‌.
هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش بوو، كه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام به‌ڕێبه‌رایه‌تى پورزاكه‌ى(سه‌عدى كوڕى وه‌قاص)له‌شكرێكى ڕه‌وانه‌ى بیابانكرد.
به‌لاَم ئه‌مجاره‌ش موسوڵمانان هێرشیان نه‌كرده‌ سه‌ركاروانى قوڕه‌یشیه‌كان، گه‌رچى له‌ئه‌نجامى چه‌ند شه‌ڕێكه‌وه‌ ‌ لەگه‌ڵ ئه‌وخێلاَنه‌ى كه‌ كه‌وتبوونه‌ سه‌رڕێگه‌ى مه‌ككه‌ و مه‌دینه‌ هه‌ندێك تاڵاَنییان ده‌ستکەوت.
ئه‌وه‌بوو ئیتر پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ڕێگه‌یه‌كیترى زیره‌كانه‌ى گرته‌به‌ر و كه‌وته‌ ڕێككه‌وتننامه‌ى سیاسیى و په‌یمانبه‌ستنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆكه‌كانى خێڵه‌عه‌ره‌به‌كانى بیاباندا، زۆربه‌ى ئه‌وانه‌ش سه‌رگه‌رمى چه‌ته‌گه‌رى بوون، یاخود پاسه‌وانى كاروانچییه‌كان بوون. جا بۆڕاكێشانیان به‌لاى خۆیدا، له‌مباره‌یه‌وه‌ بڕێك سه‌ركه‌وتنى به‌ده‌ستهێنا و توانى هه‌ندێك له‌وسه‌رۆكخێلاَنه‌ بكاته‌ پشتیوان و لایه‌نگرى خۆى، ئه‌ویش پاش به‌ستنى چه‌ند ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ك له‌گه‌ڵیاندا، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ:
“خێڵه‌كانى غه‌ففار، به‌نومه‌دلیج و به‌نوده‌مره‌”دا، له‌ئاكامدا هاتوو له‌شكرێكى له‌و شڕه‌خۆرو تالاَنچییانه‌ی پێكهێنا، كه‌ زۆرجیاوازبوو له‌ له‌شكره‌كانى هه‌مزه‌ و سه‌عدى كوڕى وه‌قاص، ئه‌م له‌شكره‌ش له‌ مه‌دینه‌وه‌ كه‌وته‌ڕێ و ده‌ستیاندایه‌ هێرشكردنه‌ سه‌ركاروانه‌كانى قوڕه‌یشیه‌كان.
دیسانه‌وه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌بێنینه‌وه‌ یاد، (ئه‌بوزه‌ڕ) كه‌ چه‌ته‌یه‌كى سه‌ر به‌خێڵى غه‌ففار بوو، ڕۆلێكى كاریگه‌رى بینى بۆسازدانى هاوپه‌یمانێتى خێڵه‌كه‌ى و پێغه‌مبه‌رى ئیسلام.
خێڵى (به‌نومه‌دلیج)یش كه‌ بتپه‌رست بوون خۆیاندایه‌ پاڵ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام، ته‌نها له‌پێناوى به‌ده‌ستهێنانى ئه‌و تالاَنییانه‌دا، كه‌ له‌ئه‌نجامى هێرشه‌ چه‌ته‌گه‌رییه‌كانه‌وه‌ بۆ سه‌ركاروانه‌كان چنگیان ده‌كه‌وتن.
پێغه‌مبه‌رى ئیسلام زۆرزیره‌كانه‌ هه‌موو زاراوه‌كانى چه‌ته‌گه‌ریى گۆڕى و به‌رگێكى ئاینیى پێدان و ئه‌وه‌بوو هێرشه‌ چه‌ته‌گه‌ریى و تاڵاَنییه‌كانى بۆسه‌ركاروانه‌كان گۆڕى بۆ (غه‌زا) و شمه‌ك و كه‌لوپه‌له‌ تاڵاَنكراوه‌كانیشى ناونا (ده‌سكه‌وت).
جگه‌ له‌یه‌كه‌مین هێرش كه‌ كرایه‌ سه‌ركاروانى قوڕه‌یشیه‌كان، به‌مه‌به‌ستى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ى ئه‌وتاڵاَنكارییانه‌ى قوڕه‌یشیه‌كان كه‌ده‌ستیان گرتبوو به‌سه‌ر شمه‌ك و سه‌روه‌ت و سامانى موسوڵمانه‌كانى مه‌ككه‌دا، پێغه‌مبه‌رى ئیسلام (63) شه‌ست وسێ (غه‌زا)ى له‌ماوه‌ى فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌كه‌یدا گرته‌به‌ر، به‌ڵاَم ته‌نها یه‌ك شه‌ڕى له‌ پێناوى خۆپاراستن و به‌رگریدا كردووه‌ كه‌ ئه‌ویش شه‌ڕه‌كه‌ى(خندق)بوو، ئه‌گینا هه‌موو (غه‌زووه‌كانى، غزو)تری له‌ پێناو ده‌سكه‌وتدا بووه‌، ئه‌وه‌ له‌شكرى موسوڵمانان بوو كه‌ هێرشى ده‌كرده‌سه‌ر گوند و شار و وڵاَته‌كانى تر و هه‌مه‌جۆر ده‌سكه‌وت و تاڵاَنییان چنگده‌كه‌وت.

یه‌كه‌مین غه‌زا(هێرشى سه‌ربازیى)

له‌ئاكامدا ئه‌وه‌بوو ئه‌وكاروانه‌ى ڕوویكردبووه‌ مه‌ككه‌، پێغه‌مبه‌رى ئیسلام هێرشیكرده‌سه‌ر. ئەویش كاروانێك بوو له‌ ژێرڕكێفى(ئه‌بوسوفیان)دا، جاسوسه‌كانى قوڕه‌یش ئاگاداریان كردبوویەوه‌ تا ڕێگاكه‌ى بگۆڕێ و ڕووبه‌ڕووى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام نه‌بێته‌وه‌ به‌ومه‌به‌سته‌ی که‌ كاروانه‌كه‌ به‌سه‌لامه‌تى و به‌بێ هیچ گرفتارییه‌ك بگاته‌وه‌ مه‌ككه‌.
به‌لاَم قوڕه‌یشیه‌كان له‌شكرێكى زۆریان كۆكرده‌وه ‌و هێرشیان برده‌سه‌ر له‌شكره‌كه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام، كه‌ به‌نیازى هێرشكردنه‌ سه‌ركاروانه‌كه‌ى قوڕه‌یش هاتبوو، ناچاركرا كه‌ ڕووبه‌ڕووى له‌شكرى قوڕه‌یشیه‌كانبێته‌وه‌، چونكه‌ گه‌ر قوڕه‌یشیه‌كان بهاتنایه‌ته‌ مه‌دینه‌وه‌، كه‌ ببوویه‌ بنكه‌و پایه‌گاى موسڵمانه‌كان ئه‌وا قوڕه‌یشیه‌كان خانه ‌و ماڵى موسوڵمانه‌كانیان كاولده‌كرد و ده‌ستیشیانده‌گرت به‌سه‌ر گشت سه‌روه‌ت و سامانى موسڵمانادا و به‌ته‌واوی تاڵاَنیان ده‌كردن.
ئه‌م جه‌نگه‌ش كه‌ناوى (به‌درى مه‌زن)ى لێنراوه‌ (هه‌ردوو هێرشه‌ تێكشكاوه‌كه‌ ناونران به‌درى یه‌كه‌م و دووه‌م) به‌سه‌ركه‌وتنى موسوڵمانان كۆتایى هات.
له‌وجه‌نگه‌دا، ئه‌بوجه‌هلى ڕێبه‌رى قوڕه‌یشیه‌كان كه‌ دوژمنى سه‌رسه‌ختى ئیسلام بوو و چه‌ندین كه‌سایه‌تى ترى به‌ناوبانگى قوڕه‌یشى تێدا كوژران، وه‌كو كوڕه‌كه‌ى ئه‌بوسوفیان و باوكى (هینده‌)ى ژنى ئه‌بوسوفیان.
ئه‌م جه‌نگه‌ش، كه‌ سێهه‌مین پێكدادانى سه‌ربازیى ئیسلامیى بوو، به‌یه‌كه‌مین جه‌نگى ڕێكخراوى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ناوزه‌ندكرا، به‌هۆى گرنگییه‌وه،‌ ئه‌م جه‌نگه‌ بۆباسكردنى به‌ته‌نها پێویستى به‌كتێبێكى تایبه‌تیى مه‌زنه‌.
چونكه‌ ئه‌م جه‌نگه‌ كاریگه‌رییه‌كى پڕبایه‌خى هه‌بوو و گه‌شه‌یدا به‌ڕه‌وش و ڕه‌فتارى شه‌ڕو بره‌وپێدانى و تاڕاده‌یه‌كیش گه‌لێك له‌ ترادسیۆنى عه‌ره‌بى كۆنى وه‌لاوه‌نا.
چونكه‌ جاران عه‌ره‌به‌كان شه‌ڕیان له‌ پێناوى به‌رگریى له‌خۆكردن دەکرد، یاخود بۆ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌بوو له‌جه‌وروسته‌مێك كه‌دژبه‌ خزم و كه‌سێكیان كرابوو.
به‌ڵاَم له‌م شه‌ڕه‌دا و بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژووی عه‌ره‌بیدا، كه‌سانى هه‌ره‌ نزیكى یه‌كترى(دۆست و هاوڕێیانى یه‌كترى) و ئه‌ندامانى هه‌مان هۆز كه‌وتنه‌شه‌ڕه‌وه‌ دژبه‌یه‌كترى، باوك شمشێرى دژبه ‌كوڕى خۆى هه‌ڵده‌گرت، كوڕ دژبه ‌باوكى و كۆیله‌ دژبه‌ خاوه‌نكۆیله ‌و…تاد، رڕووبه‌ڕووى یه‌كترى وه‌ستانه‌وه‌.

دوا وشه‌

ئێوه‌ ئه‌ى خوێنه‌ره‌ موسڵمانه‌ به‌ڕێزه‌كان! بێگومان ئێوه‌ پاش خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م نوسینه‌، هه‌ندێك واژه ‌و زاراوه ‌و بابه‌تى نوێتان به‌دیكرد و به‌دڵنیاییشه‌وه‌ بوونه‌مایه‌ى هه‌ڵچوون و ڕاچه‌نین و ووروژانتان، بوونه‌هۆى لێكدانه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌تان، له‌مه‌ڕ ئه‌وگیروگرفت و كێشه‌ جۆربه‌جۆرانه‌وه‌، هه‌روه‌هاش ده‌روازه‌ى چه‌ندین ئاسۆى تازه‌شى بۆ بیروهۆشتان كرده‌وه‌.
سه‌رله‌نوێش، دووپاتیده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌من به‌م نوسینه‌م به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نیازى ئه‌وه‌منه‌بووه،‌ ببمه‌مایه‌ى له‌قككردنى بیروباوه‌ڕتان، یان گۆڕینى شێوه‌ى ئیمان و بیركردنه‌وه‌ى هیچ كه‌سێك. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌به‌ستى سه‌ره‌كیمان هه‌ر ڕۆشنكردنه‌وه‌ و به‌پاكى ڕاگه‌یاندنى ئیمانى ڕاسته‌قینه‌یه‌، به‌تایبه‌تیى له‌مكاته‌دا، له‌سه‌ره‌نجامى فه‌ناتیزم و فه‌نده‌مینتالیزمى ئاینیى(توندڕه‌وى بیرى ئوسوڵى و مه‌سه‌له‌ى ئاینیى) و هه‌روه‌ها تێكشكانى كۆمۆنیزمیشه‌وه‌‌* ، هه‌ست به‌بوونى بۆشایه‌ك ده‌كه‌ین و ڕێگه‌ خۆشبووه‌ بۆ بیروبۆچوونێكى مۆدێرن له‌نێو هه‌موو كۆمه‌ڵگاكاندا، به‌تایبه‌تیى ده‌شێ به‌هۆى بیركردنه‌وه‌ى (عیرفان)ی و لاییكى (نامه‌زهه‌بى) و ڕاسیونالیست (ئه‌قڵاَنى) یه‌وه‌، بتوانین بناغه‌ى باوه‌ڕێكى تازه‌ و نوێ داڕێژین كه‌پشتى به‌هۆش و زانیاریى به‌ستبێ و له‌ئاستێكى گرنگدابێ، به‌وهیوایه‌ى كۆمه‌ڵگایه‌ك و كه‌سانى به‌هۆش و هزردارى پشتبه‌ستوو به‌ (عیرفان) بێنێته‌دى. ئه‌وسا هه‌وڵبده‌ین به‌ پێى پڕه‌نسیپه‌كانى (پاك و بێگه‌ردیى) هۆش و بیركردنه‌وه‌، چ به‌گوته ‌و چ به‌كرده‌وه‌ له‌ پێناوى یه‌كێتیى و یه‌كگرتنه‌وه‌ى مرۆڤه‌كان و باوه‌ڕداره‌ دڵسۆزه‌كان و له‌پێناو دواڕۆژێكى پڕشنگدارى پڕله‌خۆشیى و سه‌رفرازییدا.

(کۆتایی)

ناوه‌ڕۆك

ـ پێشه‌كى
ـ پێشگوتار
ـ بابه‌ته‌ تابووه‌كان
ـ بابه‌ته‌ تابووه‌كان چین؟
ـ زانایى و بیرتیژیى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام
ـ قورئان بریتیه‌ له‌ شیعر له‌سه‌ر شێوازى فارسى
ـ بڕێك له‌ ئایه‌ته‌كانى قورئان ته‌رجه‌مه‌ى گاتاكانى ئاڤێستان
ـ مامۆستاى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام؟! یاخود جوبرائیل؟!
ـ جنۆكه‌كان باوه‌ڕ به‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام ده‌هێنن
ـ هاوده‌ردى و كۆمه‌كى پێغه‌مبه‌ر له‌گه‌ڵ جنۆكه‌كانداو تێكۆشانى دژ به‌شاعیره‌كان.
ـ جوبرائیلى یه‌كه‌م كێ بوو؟
ـ كه‌عبه‌ پێش ئیسلام ماڵى بته‌كان بوو
ـ بنه‌ڕه‌تى قوربانى
ـ بۆ چى میترا “گا”ى ده‌كرده‌ قوربانى
ـ ئومیى بوونى موحه‌ممه‌د
ـ باوو باپیرانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام: كلیلدارى ماڵى بته‌كان بوون
ـ باپیره‌ گه‌وره‌ى موحه‌ممه‌د كه‌عبه‌ى به‌رامبه‌ر جه‌ڕه‌یه‌ك شه‌راب كڕى بوو.
ـ حه‌ج ده‌یتوانى ببێ به‌ كۆنگره‌ى په‌یام و یه‌كگرتنه‌وه‌و یه‌كێتیى موسڵمانان.
ـ ئه‌وداب و نه‌رێته‌ كۆنانه‌ى سه‌رده‌مى جاهیلیى عه‌ره‌بى كه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلامیش په‌یڕه‌وى ده‌كردن و تاكو ئێستاشً هه‌ر به‌زیندوێتى ماونه‌ته‌وه‌!
ـ گوته‌گرنگه‌كانى دۆست و هاوڕێیانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام كران به‌ئایه‌تى قورئان.
ـ چۆن كتێبه‌كه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام كۆكرایه‌وه ‌و ناوى قورئانى لێنرا.
ـ جیاوازى نێوان قورئانه‌كه‌ى ئیمامى عه‌لى و قورئانى ئه‌مڕۆ له‌ چیدایه‌.
ـ بۆچى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام شیعره‌كانى خۆى كۆنه‌كردنه‌وه‌ و نه‌یكردنه‌ كتێبێك؟
ـ ناوه‌كانى كتێبه‌كه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام
ـ ئه‌وكتێبانه‌ى كه‌ده‌رباره‌ى جیاوازیى قورئانه‌كان نوسراون
ـ جیاوازییه‌كانى نێوان قورئانه‌كانى سكرتێره‌كانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام و قورئانه‌كه‌ى عوسمان له‌ چیدان؟
ـ قورئانه‌كه‌ى عه‌بدوڵلاَى كوڕى مه‌سعود
ـ قورئانه‌كه‌ى كوڕى قاب
ـ تێكده‌ران و تێكدان و شێواندنى قورئان
ـ قورئانى هه‌میشه‌یى و ئاسان بۆ خوێندنه‌وه‌
ـ كاریگه‌ریى ڕاوێژكاره‌ فارسه‌كان، حه‌به‌شییه‌كان، جوله‌كه‌كان و ڕۆمه‌كان له‌ قورئاندا
ـ وشه‌ ناعه‌ره‌بیه‌كانى نێو قورئان
ـ قورئان و هه‌ڵه‌كانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام
ـ ژماره‌ى ژنه‌كانى موحه‌ممه‌د
ـ رووپۆش(حیجاب)
ـ كێ بوو حومه‌یرا (چاوجوانه‌كه‌)ى موحه‌ممه‌د
ـ ئه‌وژنانه‌ى كه‌ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام حه‌زى لێكردوون، به‌لاَم ئه‌وان پێى ڕازى نه‌بوون
ـ هه‌ڵه‌یه‌كى ترى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام
ـ ئایه‌ته‌ غه‌رانیقه‌كان(ئایه‌ته‌ شه‌یتانیه‌كان)
ـ موسڵمانانى مه‌رجدار
ـ پێغه‌مبه‌رى ئیسلام تاك و ته‌نیابوو له‌سه‌ره‌ مه‌رگیدا
ـ سه‌رچاوه‌ى تیرۆر له‌ ئیسلامدا
ـ رێككه‌وتننامه‌ى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام له‌گه‌ڵ چه‌ته‌ عه‌ره‌به‌كاندا
ـ یه‌كه‌مین غه‌زا(هێرشى سه‌ربازیى)
ـ دوا وشه‌